kim8-5.1· Bölmə 5. Oksidləşmə və reduksiya prosesləri· ~12 dəq

Yanma reaksiyaları

Yanma reaksiyasının şərtləri, yanma üçbucağı, yanma məhsullarına görə maddənin tərkibinin təyini.

Oksigenlə reaksiya nəticəsində istiliyin ayrılması ilə baş verən reaksiyalara yanma reaksiyaları deyilir. Yanma reaksiyalarının başlanğıc maddələri yanan maddə (yanacaq) və oksigendir; reaksiyanın başlaması üçün müəyyən qədər istiliyə də ehtiyac olur, bu istilik olmadan yanma başlamır. Hər maddə üçün lazım olan bu başlanğıc istilik fərqlidir. Yanma başladıqdan sonra əlavə qızdırmaya ehtiyac qalmır, çünki reaksiya ekzotermikdir və ayrılan istiliyin bir hissəsi prosesi davam etdirir. Yanacaq, oksigen və istilik «yanma üçbucağı»nı təşkil edir; bunlardan ən azı biri kənarlaşdırılarsa, yanğın sönür — bu prinsipə əsaslanan fərqli söndürmə üsulları mövcuddur. Oksigenlə gedən hər reaksiya yanma sayılmır: bəzi maddələrin oksigenlə reaksiyaları endotermik olub istiliyi udur və yanma hesab edilmir. Yanma reaksiyalarından həm də naməlum maddənin tərkibini müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunur — maddə oksigendə yandırılır, alınan məhsullar aşkarlanır və onların tərkibinə görə başlanğıc maddənin hansı elementlərdən ibarət olduğu tapılır.

📌Nümunə

Məsələn: naməlum maddə yandırıldıqda yalnız SOX2\ce{SO2} və HX2O\ce{H2O} aşkar edilirsə, bu maddənin tərkibində kükürd və hidrogen elementlərinin olduğu müəyyənləşdirilir.

Əsas terminlər

Yanma reaksiyası — Oksigenlə reaksiya nəticəsində istiliyin ayrılması ilə baş verən reaksiya.
Yanacaq — Yanma reaksiyasının başlanğıc maddələrindən biri — yanan maddənin özü.
Yanma üçbucağı — Yanacaq, oksigen və istilikdən ibarət üç amil; biri kənarlaşarsa, yanğın sönür.
Ekzotermik — İstiliyin ayrılması ilə gedən proses; yanma reaksiyaları ekzotermikdir.
Endotermik — İstiliyin udulması ilə gedən proses; oksigenlə gedən endotermik reaksiya yanma sayılmır.
Yanma məhsulu — Maddə oksigendə yandırıldıqda alınan maddə; tərkibinə görə başlanğıc maddənin elementləri tapılır.
Yanma üçbucağının tərəfi və onu aradan qaldırma üsulu
TərəfAradan qaldırma üsuluNəticə
YanacaqQazın verilişini dayandırmaqYanan maddə axını kəsilir, yanğın sönür
İstilikSu tökməkYanan hissə soyuyur, yanğın sönür
OksigenOdadavamlı örtük çəkməkAlovun havadakı oksigenlə təması kəsilir

Üç tərəfdən ən azı biri kənarlaşarsa, yanğın sönür.

Yanma məhsulu → elementin varlığı
Yanma məhsuluGöstərdiyi element
HX2O\ce{H2O}Hidrogen
COX2\ce{CO2} / CO\ce{CO}Karbon
SOX2\ce{SO2}Kükürd
NX2\ce{N2} / NOX2\ce{NO2}Azot
ClX2\ce{Cl2}Xlor
Metal oksidiMüvafiq metal

Naməlum maddənin tərkibi yanma məhsullarının tərkibinə görə tapılır.

✎Yanma məhsullarına görə naməlum maddənin tərkibini təyin etmək
  1. 1Məhsulları qeyd et: Naməlum maddə oksigendə yandırıldıqda yalnız SOX2\ce{SO2} aşkarlanır; COX2\ce{CO2}, CO\ce{CO} və HX2O\ce{H2O} isə aşkarlanmır.
  2. 2Hər məhsulu elementə bağla: SOX2\ce{SO2} kükürdün yandığını göstərir. COX2\ce{CO2}/CO\ce{CO} olmadığı üçün tərkibdə karbon yoxdur; HX2O\ce{H2O} olmadığı üçün tərkibdə hidrogen yoxdur.
  3. 3Nəticə: Yanan maddənin tərkibində kükürd var, karbon və hidrogen isə yoxdur.
✎Söndürmə üsulunu yanma üçbucağı ilə izah etmək
  1. 1Yanma üçbucağını xatırla: Yanma yanacaq, oksigen və istilikdən asılıdır; bunlardan ən azı biri kənarlaşarsa, yanğın sönür.
  2. 2Su tökmə üsulunu təhlil et: Su yanan hissəni soyudur — kənarlaşan tərəf istilikdir.
  3. 3Örtük çəkmə üsulunu təhlil et: Odadavamlı örtük alovun havadakı oksigenlə təmasını kəsir — kənarlaşan tərəf oksigendir.
  4. 4Qazın kəsilməsi üsulunu təhlil et: Təbii qazın verilişi dayandırıldıqda yanan maddənin axını kəsilir — kənarlaşan tərəf yanacaqdır.
🚫Tez-tez səhv

İki maddəni sadəcə qarışdırmağı yanma hesab etmək səhvdir — yanma üçün həm oksigenlə reaksiya, həm də istiliyin ayrılması eyni vaxtda lazımdır.

🚫Tez-tez səhv

Oksigenlə gedən hər reaksiyanı yanma saymaq olmaz: NX2+OX2→2 NO−Q\ce{N2 + O2 -> 2NO} - Q tənliyində istilik udulur (endotermikdir), ona görə bu reaksiya yanma sayılmır.

⚠️Diqqət

Su tökmə üsulu istilik tərəfini, odadavamlı örtük çəkmə isə oksigen tərəfini kənarlaşdırır — bu iki üsulu qarışdırmaq tez-tez rast gəlinən səhvdir.

💡Qeyd

Karbon qazı ilə söndürmə iki təsir göstərir eyni anda: yanan materialı soyudur VƏ onun havadakı oksigenlə təmasını aradan qaldırır.

Qaydalar

  1. 1Oksigenlə reaksiya nəticəsində istiliyin ayrılması ilə baş verən reaksiyalara yanma reaksiyaları deyilir.
  2. 2Yanma reaksiyalarının başlanğıc maddələri yanan maddə (yanacaq) və oksigendir.
  3. 3Reaksiyanın başlaması üçün müəyyən qədər istiliyə ehtiyac olur; bu istilik olmadan yanma başlamır.
  4. 4Yanacaq, oksigen və istilik «yanma üçbucağı»nı təşkil edir; bunlardan ən azı biri kənarlaşdırılarsa, yanğın sönür.
  5. 5Yanma reaksiyaları ekzotermikdir — bu reaksiyalar zamanı çox miqdarda istilik ayrılır.
  6. 6Oksigenlə gedən hər reaksiya yanma sayılmır; istiliyi udan (endotermik) reaksiyalar yanma hesab edilmir.
  7. 7Yanma məhsullarının tərkibinə görə yanan maddənin hansı elementlərdən ibarət olduğu müəyyənləşdirilə bilər.

Məşq

8 asan · 8 orta · 8 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq