kim8-5.2· Bölmə 5. Oksidləşmə və reduksiya prosesləri· ~9 dəq

Oksidlər

Oksidlərin alınma yolları, metal və qeyri-metal oksidlərinin adlandırılması qaydaları.

Biri oksigen olmaqla iki elementdən ibarət əksər kimyəvi birləşmələrə oksid deyilir. Yanma reaksiyalarının nəticəsində oksigenli birləşmələr, yəni oksidlər əmələ gəlir. Su, qum, karbon qazı, dəm qazı və sönməmiş əhəng gündəlik həyatda tanınan oksidlərdir. Oksidlər müxtəlif üsullarla alınır; ən sadə üsul elementin birbaşa oksigenlə reaksiyasıdır və əksər elementlərin oksidini bu yolla almaq mümkündür, lakin gümüş belə reaksiyaya girmir. Oksidlər bəzi mürəkkəb birləşmələrin yanmasından da alınır: bu zaman həmin birləşməni təşkil edən elementlərin hər birinin oksidi əmələ gəlir. Metalların oksidlərini adlandırmaq üçün əvvəlcə metalın adı, sonra isə "oksid" sözü qeyd olunur. Müxtəlif oksidləşmə dərəcəsi göstərən metalların oksidlərində dərəcə metalın adından sonra mötərizədə rum rəqəmi ilə yazılır; dərəcənin özü isə oksigenin $-2$ dərəcəsinə əsasən müəyyən olunur. Qeyri-metal oksidləri molekuldakı atomların sayına görə, yunan sayları ilə adlandırılır. Tənlik yazarkən hər elementin atomlarının sayı hər iki tərəfdə bərabərləşdirilməlidir.

📌Nümunə

Məsələn: $\ce{Fe2O3}$ formulunda $2x + 3\cdot(-2) = 0$ tənliyindən $x = +3$ alınır və birləşmə dəmir(III) oksid adlanır.

Əsas terminlər

Oksid — Biri oksigen olmaqla iki elementdən ibarət kimyəvi birləşmə.

Metal oksidi — Metalın adı, sonra "oksid" sözü yazılmaqla adlandırılan oksid.

Qeyri-metal oksidi — Molekuldakı atomların sayına görə yunan sayları ilə adlandırılan oksid.

Oksidləşmə dərəcəsi — Metal oksidinin adında rum rəqəmi ilə göstərilən, oksigenin

-2

dərəcəsindən hesablanan kəmiyyət.

Əmsal — Kimyəvi tənlikdə formulun qarşısına yazılan, hər elementin atomlarının sayını bərabərləşdirən rəqəm.

Yunan sayı — Qeyri-metal oksidinin adında molekuldakı atomların sayını bildirən prefiks (məsələn, "di", "tri").

Oksid tipi və adlandırma qaydası

Oksid tipi	Adlandırma qaydası	Nümunə
Metal oksidi	Metalın adı + "oksid"; dəyişən dərəcəli metalda dərəcə mötərizədə rum rəqəmi ilə	Kalium oksid ( $\ce{K2O}$ ); Mis(I) oksid ( $\ce{Cu2O}$ )
Qeyri-metal oksidi	Molekuldakı atomların sayı yunan sayları ilə göstərilir	Diazot trioksid ( $\ce{N2O3}$ )

Metal və qeyri-metal oksidləri fərqli qaydalarla adlandırılır.

Metal oksidinin dərəcəsi və adı

Oksid	Metalın dərəcəsi	Adı
$\ce{Fe2O3}$	$+3$	Dəmir(III) oksid
$\ce{MnO2}$	$+4$	Manqan(IV) oksid
$\ce{Cu2O}$	$+1$	Mis(I) oksid
$\ce{K2O}$	$+1$	Kalium oksid

Dərəcə oksigenin $-2$ dərəcəsinə əsasən, cəmin sıfır olması şərtindən hesablanır.

✎

\ce{Fe2O3}

-də dəmirin oksidləşmə dərəcəsini tapmaq

1Tənliyi qur: Oksigenin dərəcəsi $-2$ -dir; $\ce{Fe2O3}$ üçün $2x + 3\cdot(-2) = 0$ .
2 $x$ -i tap: $2x - 6 = 0 \Rightarrow 2x = 6 \Rightarrow x = +3$ .
3Adlandır: Dəmirin dərəcəsi $+3$ olduğu üçün birləşmə dəmir(III) oksid adlanır.

✎Metanın natamam yanma tənliyini əmsallaşdırmaq

1Balanslaşdırılmamış tənliyi yaz: Natamam yanmada karbon qazı deyil, dəm qazı əmələ gəlir: $\ce{CH4 + O2 -> CO + H2O}$ .
2Hidrogeni bərabərləşdir: Sol tərəfdə $4$ hidrogen atomu var; sağ tərəfdə bunu əldə etmək üçün $\ce{H2O}$ -nun qarşısına $2$ əmsalı qoyulur.
3Kəsrsiz əmsal üçün ikiqat götür: $\ce{CH4}$ və $\ce{CO}$ -nun qarşısına $2$ qoyulur, buna uyğun $\ce{H2O}$ -nun əmsalı $4$ olur: $\ce{2CH4 + O2 -> 2CO + 4H2O}$ .
4Oksigeni bərabərləşdir: Sağ tərəfdə $2\ce{CO}$ -dan $2$ , $4\ce{H2O}$ -dan $4$ , cəmi $6$ oksigen atomu var; buna görə sol tərəfdə $3\ce{O2}$ olmalıdır: $\ce{2CH4 + 3O2 -> 2CO + 4H2O}$ .

🚫Tez-tez səhv

Oksid adının söz sırasını tərsinə yazmaq səhvdir: əvvəlcə metalın adı, sonra "oksid" sözü gəlir — "kalsium oksid", yox "oksid kalsium".

🚫Tez-tez səhv

Mötərizədəki rum rəqəmini atomların sayı ilə qarışdırmaq olmaz — o, molekuldakı oksigen atomlarının sayını yox, metalın oksidləşmə dərəcəsini göstərir.

⚠️Diqqət

Gümüş oksigenlə birbaşa reaksiyaya girmir — "elementin birbaşa oksigenlə reaksiyası" ən sadə üsul olsa da, bütün elementlər üçün keçərli deyil.

💡Qeyd

Mürəkkəb maddə (məsələn, $\ce{ZnS}$ ) yandıqda tərkibindəki HƏR elementin öz oksidi əmələ gəlir — kükürd sərbəst qalmır, o da $\ce{SO2}$ verir.

Qaydalar

1Biri oksigen olmaqla iki elementdən ibarət əksər kimyəvi birləşmələrə oksid deyilir.
2Yanma reaksiyalarının nəticəsində oksigenli birləşmələr — oksidlər əmələ gəlir.
3Oksidlərin ən sadə alınma üsulu elementin birbaşa oksigenlə reaksiyasıdır, lakin gümüş bu reaksiyaya girmir.
4Mürəkkəb maddə yandıqda onu təşkil edən elementlərin hər birinin oksidi əmələ gəlir.
5Metal oksidləri əvvəlcə metalın adı, sonra "oksid" sözü yazılmaqla adlandırılır.
6Müxtəlif oksidləşmə dərəcəsi göstərən metalın oksidində dərəcə oksigenin $-2$ dərəcəsindən hesablanır və metalın adından sonra mötərizədə rum rəqəmi ilə göstərilir.
7Qeyri-metal oksidləri molekuldakı atomların sayına görə, yunan sayları ilə adlandırılır.

Məşq

7 asan · 7 orta · 7 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq