kim8-6.5· Bölmə 6. Turşular və əsaslar· ~13 dəq

Duzların alınması

Duzların turşu-əsas, oksid-turşu/əsas, metal-turşu və metal-duz reaksiyalarından alınması.

Duzlar dörd əsas yolla alınır. Turşu ilə əsasın reaksiyasında su ilə yanaşı duz əmələ gəlir: alınan duz suda həll olmursa, məhluldan çöküntü kimi ayrılıb süzülür, həll olursa, qarışıq süzüldükdən sonra filtratdakı su buxarlandırılaraq təmiz duz alınır. Əsasi xassəli oksidlər (IA və IIA qrup metallarının oksidləri, $\ce{CuO}$ , $\ce{FeO}$ , $\ce{CrO}$ , $\ce{Ag2O}$ ) turşularla, turşu xassəli oksidlər ( $\ce{CO2}$ , $\ce{SiO2}$ , azot və fosfor oksidləri, $\ce{SO2}$ , $\ce{SO3}$ ) isə qələvilərlə reaksiyaya girərək duz və su əmələ gətirir; amfoter oksidlər ( $\ce{ZnO}$ , $\ce{Al2O3}$ ) həm turşu, həm qələvi ilə reaksiya verir, $\ce{CO}$ , $\ce{N2O}$ , $\ce{NO}$ isə heç biri ilə reaksiyaya girməyən neytral oksidlərdir. Metalların aktivlik sırasında hidrogendən əvvəl duran metal turşu ilə reaksiyaya girib duz və hidrogen qazı əmələ gətirir, hidrogendən sonra yerləşən metallar isə turşulardan hidrogeni çıxara bilmir. Aktivlik sırasında, IA qrup metalları, kalsium, stronsium və barium istisna olmaqla, hər metal özündən sonra duran metalı duz məhlulundan çıxara bilir.

📌Nümunə

Məsələn: $\ce{CuSO4 + Fe -> FeSO4 + Cu}$ reaksiyasında dəmir misdən daha aktiv olduğu üçün onu duz məhlulundan çıxarır.

Əsas terminlər

Duz — Turşu-əsas, oksid-turşu, oksid-qələvi, metal-turşu və metal-duz reaksiyalarından alınan, yer qabığının əsas hissəsini təşkil edən maddə sinfi.

Əsasi xassəli oksid — Turşularla reaksiyaya girərək duz və su əmələ gətirən oksid; IA/IIA metal oksidləri,

\ce{CuO}

\ce{FeO}

\ce{CrO}

\ce{Ag2O}

buraya aiddir.

Turşu xassəli oksid — Qələvilərlə reaksiyaya girərək duz və su əmələ gətirən oksid;

\ce{CO2}

\ce{SiO2}

\ce{SO2}

\ce{SO3}

buraya aiddir.

Amfoter oksid — Həm turşu, həm də qələvi ilə reaksiyaya girib duz əmələ gətirən oksid;

\ce{ZnO}

və

\ce{Al2O3}

buraya aiddir.

Neytral oksid — Nə turşu, nə də əsasla reaksiyaya girməyən oksid:

\ce{CO}

\ce{N2O}

\ce{NO}

Aktivlik sırası — Metalların kimyəvi aktivliyinə görə düzülüşü; IA qrup metalları, kalsium, stronsium və barium istisna olmaqla hər metal özündən sonra duranı duz məhlulundan çıxara bilir.

Duzların alınma üsulları

Alınma üsulu	Başlanğıc maddələr	Məhsul	Nümunə
Turşu + əsas	Turşu, əsas	Duz + su	$\ce{NaOH + HCl -> NaCl + H2O}$
Əsasi oksid + turşu	Əsasi xassəli oksid, turşu	Duz + su	$\ce{K2O + H2SO4 -> K2SO4 + H2O}$
Turşu oksid + qələvi	Turşu xassəli oksid, qələvi	Duz + su	$\ce{P2O5 + 6KOH -> 2K3PO4 + 3H2O}$
Metal + turşu	Metal (H-dan əvvəl), turşu	Duz + hidrogen	$\ce{Zn + H2SO4 -> ZnSO4 + H2 ^}$
Metal + duz	Aktiv metal, duz məhlulu	Yeni metal + yeni duz	$\ce{CuSO4 + Fe -> FeSO4 + Cu}$

Duzların beş alınma yolu: hər sətir başlanğıc maddələri və məhsulu göstərir.

Oksidlərin təsnifatı

Oksid növü	Reaksiya verdiyi maddə	Nümunə
Əsasi xassəli oksid	Turşularla	$\ce{CuO}$ , $\ce{FeO}$ , $\ce{CrO}$ , $\ce{Ag2O}$
Turşu xassəli oksid	Qələvilərlə	$\ce{CO2}$ , $\ce{SiO2}$ , $\ce{SO2}$ , $\ce{SO3}$
Amfoter oksid	Həm turşu, həm qələvi ilə	$\ce{ZnO}$ , $\ce{Al2O3}$
Neytral oksid	Heç biri ilə reaksiya vermir	$\ce{CO}$ , $\ce{N2O}$ , $\ce{NO}$

Oksidlər turşu və qələviyə münasibətinə görə dörd qrupa bölünür.

✎Dəmir(III) hidroksidin sulfat turşusu ilə reaksiyasını əmsallaşdırmaq

1Reaksiyanı yaz: $\ce{Fe(OH)3 + H2SO4 -> Fe2(SO4)3 + H2O}$ tənliyi hələ əmsallaşdırılmayıb.
2Dəmiri bərabərləşdir: Sağda $\ce{Fe2(SO4)3}$ -də $2$ dəmir atomu var, ona görə solda $\ce{Fe(OH)3}$ -ün əmsalını $2$ götürürük.
3Sulfat qrupunu bərabərləşdir: $\ce{Fe2(SO4)3}$ -də $3$ sulfat qrupu olduğundan solda $\ce{H2SO4}$ -ün əmsalı $3$ olmalıdır.
4Hidrogeni hesabla: $2$ molekul $\ce{Fe(OH)3}$ $6$ hidrogen, $3$ molekul $\ce{H2SO4}$ isə daha $6$ hidrogen verir; cəmi $12$ hidrogen atomu $6$ molekul $\ce{H2O}$ -ya uyğun gəlir.
5Nəticə: Əmsallaşdırılmış tənlik: $\ce{2Fe(OH)3 + 3H2SO4 -> Fe2(SO4)3 + 6H2O}$ .

✎Turşu xassəli oksidin qələvi ilə reaksiyasını əmsallaşdırmaq

1Reaksiyanı yaz: $\ce{P2O5 + KOH -> K3PO4 + H2O}$ tənliyi hələ əmsallaşdırılmayıb.
2Fosforu bərabərləşdir: $\ce{P2O5}$ -də $2$ fosfor atomu olduğundan sağda $2$ molekul $\ce{K3PO4}$ götürülür.
3Kaliumu bərabərləşdir: $2$ molekul $\ce{K3PO4}$ tərkibində $6$ kalium atomu olduğundan solda $\ce{KOH}$ -un əmsalı $6$ olmalıdır.
4Suyu hesabla: $6$ molekul $\ce{KOH}$ $6$ hidrogen atomu verir; bu, $3$ molekul $\ce{H2O}$ -ya uyğun gəlir və oksigen sayı da bərabərləşir.
5Nəticə: Əmsallaşdırılmış tənlik: $\ce{P2O5 + 6KOH -> 2K3PO4 + 3H2O}$ .

🚫Tez-tez səhv

Suda həll olan duzu ayırarkən ardıcıllığı qarışdırma: əvvəlcə süzmə (artıq qalan əsas və ya oksid üçün), sonra buxarlandırma (duzu sudan ayırmaq üçün) aparılır.

🚫Tez-tez səhv

Metalın digərini duzundan çıxara bilməsi onun daha aktiv olduğunu göstərir — bu istiqaməti tərsinə oxumaq (çıxarılan metalı aktiv saymaq) tez-tez rast gəlinən səhvdir.

⚠️Diqqət

Hidrogendən sonra duran metallar yalnız duru xlorid və sulfat turşusundan hidrogeni çıxara bilmir — bunu bütün turşulara aid ümumiləşdirmək səhvdir.

💡Qeyd

Əsasi oksid turşu ilə, turşu oksid isə qələvi ilə reaksiya verir; amfoter oksid ( $\ce{ZnO}$ , $\ce{Al2O3}$ ) hər ikisi ilə, neytral oksid ( $\ce{CO}$ , $\ce{N2O}$ , $\ce{NO}$ ) isə heç biri ilə reaksiya vermir.

Qaydalar

1Turşu ilə əsasın reaksiyasından su ilə yanaşı duz alınır; həll olmayan duz çöküntü şəklində, həll olan duz isə buxarlandırma yolu ilə ayrılır.
2Əsasi xassəli oksidlər turşularla, turşu xassəli oksidlər isə qələvilərlə reaksiyaya girərək duz və su əmələ gətirir.
3Amfoter oksidlər ( $\ce{ZnO}$ , $\ce{Al2O3}$ ) həm turşu, həm də qələvi ilə reaksiyaya girir; $\ce{CO}$ , $\ce{N2O}$ , $\ce{NO}$ isə neytral oksid kimi heç biri ilə reaksiya vermir.
4Metalların aktivlik sırasında hidrogendən əvvəl duran metal xlorid və duru sulfat turşusundan hidrogeni çıxararaq duz əmələ gətirir, sonra duran metallar isə hidrogeni çıxara bilmir.
5Aktivlik sırasında, IA qrup metalları, kalsium, stronsium və barium istisna olmaqla, hər metal özündən sonra duran metalı duz məhlulundan çıxara bilir.
6Suda həll olmayan duz alınan reaksiyada çöküntü süzmə üsulu ilə, suda həll olan duz alınan reaksiyada isə əvvəlcə süzmə, sonra buxarlandırma üsulu ilə ayrılır.

Məşq

9 asan · 9 orta · 9 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq