kim8-6.3· Bölmə 6. Turşular və əsaslar· ~8 dəq

Turşular və əsasların ümumi alınma reaksiyaları

Qeyri-metal və metal oksidlərinin su ilə reaksiyasından turşu və əsasların alınması.

Turşular və əsaslar oksidlərin su ilə reaksiyasından da alına bilir. Qeyri-metal oksidlərinin əksəriyyəti su ilə reaksiyaya daxil olub turşu əmələ gətirir: $\ce{SO3 + H2O -> H2SO4}$ , $\ce{SO2 + H2O -> H2SO3}$ , $\ce{CO2 + H2O -> H2CO3}$ , $\ce{N2O5 + H2O -> 2HNO3}$ , $\ce{N2O3 + H2O -> 2HNO2}$ və $\ce{P2O5 + 3H2O -> 2H3PO4}$ . Lakin $\ce{SiO2}$ , $\ce{N2O}$ , $\ce{NO}$ və $\ce{CO}$ su ilə reaksiyaya daxil olmur. Metal oksidlərindən $\ce{Li2O}$ , $\ce{Na2O}$ , $\ce{K2O}$ , $\ce{Rb2O}$ , $\ce{Cs2O}$ , $\ce{CaO}$ , $\ce{SrO}$ və $\ce{BaO}$ su ilə reaksiyaya daxil olub əsaslar əmələ gətirir; $\ce{Al2O3}$ , $\ce{CuO}$ , $\ce{FeO}$ , $\ce{Fe2O3}$ , $\ce{ZnO}$ və s. isə bu reaksiyaya daxil olmur. Tənliyi tərtib edərkən hər iki tərəfdə atomların sayı bərabərləşdirilməlidir; buna görə $\ce{P2O5}$ üç molekul su ilə birləşərək iki molekul turşu verir. Tullantı qazlarının tərkibində olan bəzi oksidlərin yağış suyu ilə reaksiyasından «turşu yağışları» alınır. Qazlı su hazırlanarkən soyuq suya yüksək təzyiqlə karbon qazı vurulur və bu zaman suyun pH-ı təqribən $5$ – $6$ , bəzi içkilərdə isə təqribən $3$ olur.

📌Nümunə

Məsələn: $\ce{CaO}$ su ilə reaksiyaya daxil olaraq $\ce{CaO + H2O -> Ca(OH)2}$ tənliyi üzrə əsas əmələ gətirir.

Əsas terminlər

Oksidin su ilə reaksiyası — Qeyri-metal oksidlərinin əksəriyyəti su ilə reaksiyaya daxil olub turşu, bəzi metal oksidləri isə əsas əmələ gətirir.

Turşu yağışları — Tullantı qazlarının tərkibindəki bəzi oksidlərin yağış suyu ilə reaksiyası nəticəsində əmələ gələn hadisə.

Əmsallaşdırma — Oksidin su ilə reaksiya tənliyini tərtib edərkən hər iki tərəfdə atomların sayının bərabərləşdirilməsi.

Su ilə reaksiyaya girməyən qeyri-metal oksidləri —

\ce{SiO2}

\ce{N2O}

\ce{NO}

və

\ce{CO}

— bunlar su ilə reaksiyaya daxil olmur.

Su ilə reaksiyaya girməyən metal oksidləri —

\ce{Al2O3}

\ce{CuO}

\ce{FeO}

\ce{Fe2O3}

\ce{ZnO}

və s. — bunlar su ilə reaksiyaya daxil olmur.

Qazlı su — Soyuq suya yüksək təzyiqlə karbon qazı vurulmaqla hazırlanır; pH-ı təqribən

5

–

6

olur.

Oksidin su ilə reaksiya məhsulu

Oksid	Məhsul	Tənlik
$\ce{SO3}$	Turşu	$\ce{SO3 + H2O -> H2SO4}$
$\ce{SO2}$	Turşu	$\ce{SO2 + H2O -> H2SO3}$
$\ce{CO2}$	Turşu	$\ce{CO2 + H2O -> H2CO3}$
$\ce{N2O5}$	Turşu	$\ce{N2O5 + H2O -> 2HNO3}$
$\ce{CaO}$	Əsas	$\ce{CaO + H2O -> Ca(OH)2}$
$\ce{K2O}$	Əsas	$\ce{K2O + H2O -> 2KOH}$

Qeyri-metal oksidləri turşu, IA qrupu ilə Ca/Sr/Ba oksidləri isə əsas əmələ gətirir.

Su ilə reaksiyaya daxil olmayan oksidlər

Növ	Reaksiyaya girməyən oksidlər
Qeyri-metal oksidi	$\ce{SiO2}$ , $\ce{N2O}$ , $\ce{NO}$ , $\ce{CO}$
Metal oksidi	$\ce{Al2O3}$ , $\ce{CuO}$ , $\ce{FeO}$ , $\ce{Fe2O3}$ , $\ce{ZnO}$ və s.

Bu oksidlər adi şəraitdə su ilə reaksiyaya daxil olmur.

✎

\ce{P2O5}

-in su ilə reaksiya tənliyini əmsallaşdır

11-ci addım: Başlanğıc tənliyi yaz: $\ce{P2O5 + H2O -> H3PO4}$ — əmsalsız halda solda $2$ , sağda cəmi $1$ fosfor atomu var.
22-ci addım: Fosforu bərabərləşdirmək üçün sağ tərəfə əmsal $2$ qoy: $\ce{P2O5 + H2O -> 2H3PO4}$ .
33-cü addım: İndi sağ tərəfdə $2 \times 3 = 6$ hidrogen atomu var; bunu təmin etmək üçün suyun qarşısına əmsal $3$ qoy: $\ce{P2O5 + 3H2O -> 2H3PO4}$ .
44-cü addım: Oksigeni yoxla: sol tərəfdə $5 + 3 = 8$ , sağ tərəfdə $2 \times 4 = 8$ oksigen atomu — tənlik əmsallaşdırılıb.

✎

\ce{NO2}

-nin su ilə reaksiya tənliyini əmsallaşdır

11-ci addım: Başlanğıc tənliyi yaz: $\ce{NO2 + H2O -> HNO3 + HNO2}$ — əmsalsız halda solda $1$ , sağda $2$ azot atomu var.
22-ci addım: Azotu bərabərləşdirmək üçün sol tərəfə əmsal $2$ qoy: $\ce{2NO2 + H2O -> HNO3 + HNO2}$ .
33-cü addım: Hidrogeni yoxla: sağ tərəfdə $1 + 1 = 2$ , sol tərəfdə $\ce{H2O}$ -dakı $2$ hidrogen atomu — bərabərdir.
44-cü addım: Oksigeni yoxla: sol tərəfdə $2 \times 2 + 1 = 5$ , sağ tərəfdə $3 + 2 = 5$ oksigen atomu — tənlik əmsallaşdırılıb.

🚫Tez-tez səhv

$\ce{CO2}$ su ilə reaksiyaya daxil olub $\ce{H2CO3}$ əmələ gətirir, $\ce{CO}$ isə bu reaksiyaya girmir — bu ikisini qarışdırmaq geniş yayılmış səhvdir.

⚠️Diqqət

Tənliyi tərtib edərkən hər iki tərəfdə bütün atomların sayını yoxla — $\ce{N2O5 + H2O -> HNO3}$ əmsalsız yazmaq səhvdir, düzgünü $\ce{N2O5 + H2O -> 2HNO3}$ -dür.

🚫Tez-tez səhv

$\ce{SiO2}$ , $\ce{N2O}$ , $\ce{NO}$ və $\ce{CO}$ su ilə reaksiyaya daxil OLMUR — bunları digər qeyri-metal oksidləri ilə eyniləşdirmək tez-tez rast gəlinən səhvdir.

⚠️Diqqət

$\ce{Al2O3}$ , $\ce{CuO}$ , $\ce{FeO}$ , $\ce{Fe2O3}$ və $\ce{ZnO}$ kimi metal oksidləri su ilə reaksiyaya daxil olmur — bunları IA qrup metallarının, həmçinin Ca, Sr, Ba-un oksidləri ilə qarışdırma.

💡Qeyd

Turşu yağışları tullantı qazlarının tərkibindəki bəzi oksidlərin yağış suyu ilə reaksiyasından əmələ gəlir.

Qaydalar

1Turşular və əsaslar oksidlərin su ilə reaksiyasından da alına bilir.
2Qeyri-metal oksidlərinin əksəriyyəti su ilə reaksiyaya daxil olub turşu əmələ gətirir.
3 $\ce{SiO2}$ , $\ce{N2O}$ , $\ce{NO}$ və $\ce{CO}$ su ilə reaksiyaya daxil olmur.
4Metal oksidlərindən $\ce{Li2O}$ , $\ce{Na2O}$ , $\ce{K2O}$ , $\ce{Rb2O}$ , $\ce{Cs2O}$ , $\ce{CaO}$ , $\ce{SrO}$ və $\ce{BaO}$ su ilə reaksiyaya daxil olub əsaslar əmələ gətirir.
5 $\ce{Al2O3}$ , $\ce{CuO}$ , $\ce{FeO}$ , $\ce{Fe2O3}$ , $\ce{ZnO}$ və s. su ilə reaksiyaya daxil olmur.
6Oksidin su ilə reaksiya tənliyini tərtib edərkən hər iki tərəfdə atomların sayı bərabərləşdirilməlidir.
7Tullantı qazlarının tərkibində olan bəzi oksidlərin yağış suyu ilə reaksiyasından «turşu yağışları» alınır.

Məşq

4 asan · 4 orta · 4 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq