kim8-6.2· Bölmə 6. Turşular və əsaslar· ~13 dəq

Əsaslar

Əsasların tərkibi, qələvi anlayışı, dissosiasiyası və indikatorlarla əsasi mühitin təyini.

Əsaslar metal kationundan (və ya ammonium ionundan) və hidroksid $\ce{OH-}$ anionundan təşkil olunmuş maddələrdir; formulları ion rabitəli birləşmələr kimi kationun yükünə uyğun sayda $\ce{OH-}$ qoşulmaqla qurulur. Dəyişkən yüklü metallarda (dəmir, mis) iki hidroksid olduğundan ad rum rəqəmi ilə fərqləndirilir, sabit yüklü metalda (sink) isə yük yazılmır. Əsaslar adi şəraitdə bərk halda olur və düyünlərində metal kationu ilə $\ce{OH-}$ anionu yerləşən ion kristal qəfəsi əmələ gətirir. IA qrup metallarının və kalsium, stronsium, bariumun əsasları suda həll olub qələvi adlanır; qələvilər elektrolitdir və dissosiasiya zamanı metal kationu (yaxud ammonium ionu) və $\ce{OH-}$ anionu verir. $\ce{NaOH}$ , $\ce{KOH}$ və $\ce{NH4OH}$ bir mərhələdə, $\ce{Ca(OH)2}$ isə iki mərhələdə dissosiasiya edir. Qələvilər qüvvətli əsaslardır, kristal qəfəsi məhlulda, əsasən, tam ayrılır, buna görə məhlulda daha çox sayda ion olur və məhlul elektrik cərəyanını yaxşı keçirir. Ayrılan $\ce{OH-}$ ionu əsasi mühit yaradır; bu mühiti universal indikator, lakmus, fenolftalein, metiloranj və ya pH-metrlə təyin etmək olar.

📌Nümunə

Məsələn: natrium hidroksid suda $\ce{NaOH -> Na+ + OH-}$ tənliyi üzrə bir mərhələdə dissosiasiya edir və qırmızı lakmus kağızını göy rəngə boyayır.

Əsas terminlər

Əsas — Metal kationundan (və ya ammonium ionundan) və hidroksid

\ce{OH-}

anionundan təşkil olunmuş, adi şəraitdə bərk halda olan maddə.

Qələvi — IA qrup metallarının, həmçinin Ca, Sr, Ba-un suda həll olan əsası; elektrolit olub tam dissosiasiya edir.

Hidroksid qrupu —

\ce{OH-}

anionu; əsasın formulunda sayı kationun yükünə bərabər olur.

Rum rəqəmi (adlandırmada) — Dəyişkən yüklü metalın (Fe, Cu) hidroksidində kationun yükünü göstərmək üçün adın sonunda yazılır; sabit yüklü metalda (Zn) yazılmır.

Əsasın dissosiasiyası — Əsasın suda kationa (metal və ya

\ce{NH4+}

) və

\ce{OH-}

anionuna ayrılması.

Əsasi mühit — Dissosiasiyada ayrılan

\ce{OH-}

ionunun yaratdığı mühit;

\text{pH} > 7

olur.

Əsasın adında rum rəqəmi

Əsas	Adı	Rum rəqəmi yazılırmı?
$\ce{NaOH}$	Natrium hidroksid	Yox (sabit yük)
$\ce{Ca(OH)2}$	Kalsium hidroksid	Yox (sabit yük)
$\ce{Zn(OH)2}$	Sink hidroksid	Yox (sabit yük)
$\ce{Fe(OH)2}$	Dəmir(II) hidroksid	Bəli (dəyişkən yük)
$\ce{Fe(OH)3}$	Dəmir(III) hidroksid	Bəli (dəyişkən yük)
$\ce{CuOH}$	Mis(I) hidroksid	Bəli (dəyişkən yük)

Rum rəqəmi yalnız dəyişkən yüklü metalların (Fe, Cu) hidroksidlərinin adında işlədilir.

İndikatorların əsasi mühitdəki rəngi

İndikator	Əsasi mühitdə rəngi
Universal indikator	Göy
Lakmus (qırmızı lakmus kağızı)	Göy
Fenolftalein	Çəhrayı
Metiloranj	Sarı

Hər indikator əsasi mühitdə fərqli rəngə boyanır; $\text{pH} > 7$ olur.

✎Kalsium hidroksidin iki mərhələli dissosiasiya tənliyini qur

11-ci addım: $\ce{Ca(OH)2}$ tərkibində iki hidroksid qrupu var, ona görə dissosiasiya iki mərhələdə gedir.
22-ci addım: Birinci mərhələdə bir $\ce{OH-}$ ayrılır və aralıq kation qalır: $\ce{Ca(OH)2 -> CaOH+ + OH-}$ .
33-cü addım: İkinci mərhələdə $\ce{CaOH+}$ ionu son ayrılır: $\ce{CaOH+ -> Ca^2+ + OH-}$ .
44-cü addım: Hər iki mərhələni cəmləyəndə ümumi tənlik alınır: $\ce{Ca(OH)2 -> Ca^2+ + 2OH-}$ .

✎

\ce{NaOH}

və

\ce{Ca(OH)2}

-nin kation:anion nisbətini tap

11-ci addım: $\ce{NaOH}$ formulunda hidroksid qrupunun sayını müəyyən et: $1$ ədəd, tam dissosiasiya tənliyi $\ce{NaOH -> Na+ + OH-}$ .
22-ci addım: Bu tənlikdən $\ce{Na+}$ : $\ce{OH-}$ nisbətini oxu: $1:1$ .
33-cü addım: $\ce{Ca(OH)2}$ formulunda hidroksid qrupunun sayını müəyyən et: $2$ ədəd, tam dissosiasiya tənliyi $\ce{Ca(OH)2 -> Ca^2+ + 2OH-}$ .
44-cü addım: Bu tənlikdən $\ce{Ca^2+}$ : $\ce{OH-}$ nisbətini oxu: $1:2$ ; deməli $\ce{Ca(OH)2}$ eyni miqdar maddədə $\ce{NaOH}$ -a nisbətən iki dəfə çox $\ce{OH-}$ anionu verir.

🚫Tez-tez səhv

$\ce{Ca(OH)2 -> Ca^2+ + OH-}$ yazmaq səhvdir — sol tərəfdə iki hidroksid qrupu var, sağ tərəfdə isə cəmi bir; düzgün forma $\ce{Ca(OH)2 -> Ca^2+ + 2OH-}$ -dir.

🚫Tez-tez səhv

Dəmirin iki hidroksidini ( $\ce{Fe(OH)2}$ , $\ce{Fe(OH)3}$ ) ayırd etmək üçün adda rum rəqəmi (II, III) yazılır; sink kimi sabit yüklü metalda isə rum rəqəmi yazılmır.

⚠️Diqqət

$\ce{NaOH}$ -da cəmi bir hidroksid qrupu olduğundan ayrılan kationun yükü yalnız $+1$ ola bilər — $\ce{Na^2+}$ yazmaq yük balansını pozur.

🚫Tez-tez səhv

$\ce{NaOH}$ , $\ce{KOH}$ və $\ce{NH4OH}$ bir mərhələdə, $\ce{Ca(OH)2}$ isə iki mərhələdə dissosiasiya edir — mərhələ sayını qarışdırmaq geniş yayılmış səhvdir.

💡Qeyd

Əsasi mühitdə fenolftalein çəhrayı, metiloranj sarı, universal indikator və lakmus isə göy rəngə boyanır; bu zaman $\text{pH} > 7$ olur.

Qaydalar

1Əsaslar metal kationu (və ya ammonium ionu) ilə hidroksid $\ce{OH-}$ anionundan təşkil olunur.
2Formulda hidroksid qruplarının sayı kationun yükünə bərabər olur; dəyişkən yüklü metallarda (Fe, Cu) ad rum rəqəmi ilə fərqləndirilir, sabit yüklü metalda (Zn) yük yazılmır.
3Əsaslar adi şəraitdə bərk haldadır və düyünlərində metal kationu ilə $\ce{OH-}$ anionu olan ion kristal qəfəsi əmələ gətirir.
4IA qrup metallarının və Ca, Sr, Ba-un əsasları suda həll olur və qələvi adlanır; qələvilər elektrolitdir.
5 $\ce{NaOH}$ , $\ce{KOH}$ və $\ce{NH4OH}$ bir mərhələdə, $\ce{Ca(OH)2}$ isə iki mərhələdə dissosiasiya edir.
6Qələvilər qüvvətli əsaslardır, kristal qəfəsi məhlulda, əsasən, tam ayrılır və bu, məhlulun yaxşı elektrik keçiriciliyinə səbəb olur.
7Dissosiasiyadan ayrılan $\ce{OH-}$ ionu əsasi mühit yaradır; bunu universal indikator, lakmus, fenolftalein, metiloranj və ya pH-metrlə təyin etmək olar.

Məşq

8 asan · 8 orta · 8 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq