kim8-6.6· Bölmə 6. Turşular və əsaslar· ~13 dəq

İon tənlikləri

Molekulyar tənlikdən qısa ion tənliyinə keçid, çöküntü/qaz/su əmələ gəlməsi ilə tam gedən reaksiyalar.

İon tənlikləri mövzusunda elektrolitlərin suda ionlara ayrıldığı nəzərə alınaraq, məhlulda gedən reaksiya qısa ion tənliyi ilə ifadə olunur. Turşu ilə əsas arasındakı neytrallaşma reaksiyasının molekulyar tənliyi maddələrin tam formulları ilə yazılır, məsələn natrium hidroksidlə xlorid turşusunun reaksiyasından $\ce{NaCl}$ və su alınır. Bu reaksiya məhlulda əslində hidrogen və hidroksid ionları arasında baş verdiyi üçün qısa şəkildə $\ce{H+ + OH- -> H2O}$ kimi yazılır; su dissosiasiya etmədiyi üçün belə reaksiya axıra qədər gedir. Qısa ion tənliyinin tərtibi beş addımdan ibarətdir: reaksiya tənliyi yazılır, əmsallaşdırılır, elektrolitlər ion şəklində göstərilir, hər iki tərəfdəki eyni ionlar ixtisar olunur və qısa ion tənliyi alınır. Reaksiya təkcə suyun deyil, çöküntünün və ya qazın əmələ gəlməsi ilə də axıra qədər gedə bilər; hər iki tərəfdə dəyişmədən qalan ionlar isə reaksiyada iştirak etmədiyi üçün ixtisar olunur.

📌Nümunə

Məsələn: kalsium nitrat və natrium karbonat məhlulları qarışdırıldıqda natrium və nitrat ionları dəyişmədən qalır, kalsium və karbonat ionları isə birləşərək $\ce{CaCO3}$ çöküntüsü əmələ gətirir və reaksiyanın qısa ion tənliyi $\ce{Ca^2+ + CO3^2- -> CaCO3 v}$ şəklində yazılır.

Əsas terminlər

Elektrolit — Suda ionlara ayrılan (dissosiasiya edən) maddə; ion tənlikləri elektrolitlərin bu xassəsinə əsaslanır.

Molekulyar tənlik — Reaksiyaya girən və alınan maddələrin tam formulla yazıldığı tənlik, məsələn

\ce{NaOH + HCl -> NaCl + H2O}

Tam ion tənliyi — Əmsallaşdırılmış molekulyar tənlikdəki bütün elektrolitlərin ion şəklində yazıldığı tənlik.

Qısa ion tənliyi — Tam ion tənliyində hər iki tərəfdə dəyişmədən qalan ionlar ixtisar edildikdən sonra qalan, reaksiyada faktiki iştirak edən ionları göstərən tənlik.

Ortaq ion — Reaksiyanın hər iki tərəfində dəyişmədən qalan, reaksiyada iştirak etmədiyi üçün qısa ion tənliyindən ixtisar olunan ion.

Neytrallaşma reaksiyası — Turşu ilə əsas arasında gedən, qısa ion tənliyi

\ce{H+ + OH- -> H2O}

olan reaksiya.

Tənlik tipləri

Tənlik tipi	Nə göstərir	Nümunə
Molekulyar tənlik	Maddələr tam formulla yazılır	$\ce{NaOH + HCl -> NaCl + H2O}$
Tam ion tənliyi	Bütün elektrolitlər ion şəklində yazılır	$\ce{Na+ + OH- + H+ + Cl- -> Na+ + Cl- + H2O}$
Qısa ion tənliyi	Yalnız faktiki iştirak edən ionlar qalır	$\ce{H+ + OH- -> H2O}$

Eyni reaksiya üç mərhələdə fərqli şəkildə yazılır.

Reaksiyanın axıra qədər getmə səbəbləri

Səbəb	Qısa ion tənliyi
Su əmələ gəlməsi	$\ce{H+ + OH- -> H2O}$
Çöküntü əmələ gəlməsi	$\ce{Ca^2+ + CO3^2- -> CaCO3 v}$
Qaz əmələ gəlməsi	$\ce{CO3^2- + 2H+ -> CO2 ^ + H2O}$

Su, çöküntü və ya qaz əmələ gəlirsə, reaksiya axıra qədər gedir.

✎Molekulyar tənlikdən qısa ion tənliyinə keçid (neytrallaşma)

1Molekulyar tənlik: $\ce{NaOH + HCl -> NaCl + H2O}$ tənliyi artıq əmsallaşdırılıb (hər tərəfdə $1$ : $1$ nisbətdədir).
2Elektrolitləri ion şəklində yaz: $\ce{Na+ + OH- + H+ + Cl- -> Na+ + Cl- + H2O}$ — su dissosiasiya etmədiyi üçün molekul şəklində qalır.
3Ortaq ionları tap: $\ce{Na+}$ və $\ce{Cl-}$ hər iki tərəfdə dəyişmədən qalır, deməli reaksiyada iştirak etmir.
4Ortaq ionları ixtisar et: $\ce{Na+}$ və $\ce{Cl-}$ ionlarını hər iki tərəfdən çıxarırıq.
5Qısa ion tənliyi: $\ce{H+ + OH- -> H2O}$ — su dissosiasiya etmədiyi üçün reaksiya axıra qədər gedir.

✎Çöküntü əmələ gətirən reaksiyanın qısa ion tənliyinə keçid

1Molekulyar tənlik: $\ce{Ca(NO3)2 + Na2CO3 -> CaCO3 v + 2NaNO3}$ tənliyi əmsallaşdırılıb.
2Elektrolitləri ion şəklində yaz: $\ce{Ca^2+ + 2NO3- + 2Na+ + CO3^2- -> CaCO3 v + 2Na+ + 2NO3-}$ — çöküntü $\ce{CaCO3}$ ionlara ayrılmır, formulu ilə qalır.
3Ortaq ionları tap: $\ce{Na+}$ və $\ce{NO3-}$ hər iki tərəfdə dəyişmədən qalır.
4Ortaq ionları ixtisar et: $\ce{Na+}$ və $\ce{NO3-}$ ionlarını hər iki tərəfdən çıxarırıq.
5Qısa ion tənliyi: $\ce{Ca^2+ + CO3^2- -> CaCO3 v}$ — çöküntü əmələ gəldiyi üçün reaksiya axıra qədər gedir.

🚫Tez-tez səhv

İon yükünü yazarkən diqqətli ol: kalsium ionu $\ce{Ca^2+}$ -dir, $\ce{Ca+}$ yazmaq yük balansını pozur — bu tez-tez rast gəlinən səhvdir.

🚫Tez-tez səhv

Əmsallaşdırma ion şəklinə keçiddən əvvəl aparılmalıdır; əks halda ionların qarşısındakı əmsallar səhv alınır.

⚠️Diqqət

Çöküntü kimi ayrılan maddə (məs. $\ce{CaCO3}$ ) tam ion tənliyində də ionlarına ayrılmır, formulu ilə yazılır — əks halda reaksiyanın getdiyi görünməz.

💡Qeyd

Hər iki tərəfdə dəyişmədən qalan ion (məs. $\ce{Na+}$ , $\ce{NO3-}$ , $\ce{Cl-}$ ) reaksiyada iştirak etmir, ona görə qısa ion tənliyindən ixtisar olunur.

Qaydalar

1 $\ce{NaOH + HCl -> NaCl + H2O}$ tənliyi turşu ilə əsas arasındakı neytrallaşma reaksiyasının molekulyar tənliyidir.
2Reaksiya məhlulda faktiki iştirak edən ionlar arasında yazıldıqda alınan qısaldılmış tənliyə qısa ion tənliyi deyilir, məsələn $\ce{H+ + OH- -> H2O}$ .
3Su dissosiasiya etmədiyi üçün turşu-əsas neytrallaşma reaksiyası axıra qədər gedir.
4Qısa ion tənliyinin tərtibi beş addımdan ibarətdir: tənlik yazılır, əmsallaşdırılır, elektrolitlər ion şəklində göstərilir, ortaq ionlar ixtisar olunur, qısa ion tənliyi alınır.
5Reaksiya nəticəsində çöküntü əmələ gəldikdə də, məsələn $\ce{Ca^2+ + CO3^2- -> CaCO3 v}$ , reaksiya axıra qədər gedir.
6Reaksiya nəticəsində qaz ayrıldıqda da, məsələn $\ce{CO3^2- + 2H+ -> CO2 ^ + H2O}$ , reaksiya axıra qədər gedir.
7Hər iki tərəfdə dəyişmədən qalan ionlar reaksiyaya girmədiyi üçün qısa ion tənliyindən ixtisar olunur.

Məşq

6 asan · 6 orta · 6 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq