kim8-6.4· Bölmə 6. Turşular və əsaslar· ~10 dəq

Duzlar

Duzun tərkibi, normal duzların adlandırılması, həllolma qaydaları və kristalhidratlar.

Tərkibində metal kationu (və ya ammonium ionu) və turşu qalığı anionu olan maddələrə duzlar deyilir; onlar turşu ilə əsasın reaksiyasından su ilə yanaşı alınır. Duzun formulu kation və anionun yükünə əsasən qurulur: yüklər bərabərləşənə qədər hər iondan lazımi say götürülür. Turşudakı hidrogenin tam metal ilə əvəzlənməsindən alınan duzlar normal duz adlanır və turşu qalığına görə xlorid, nitrat, sulfat, ortofosfat, karbonat, sulfid kimi adlanır. Duzlar adi şəraitdə bərk, ion kristal qəfəsli maddələrdir; suda həllolma qabiliyyəti kation və anionun növündən asılı olaraq dəyişir — bütün nitratlar, natrium, kalium və ammonium duzları yaxşı həll olur, xlorid və sulfatların isə istisnaları var. Suda həll olan bəzi duzlar kristallaşarkən tərkibinə su molekulu qatır; belə maddələr kristalhidrat, saxlanılan su isə kristallaşma suyu adlanır. Suda həll olan duzlar elektrolit kimi davranıb bir mərhələdə ionlarına ayrılır və bu, məhlulun elektrik cərəyanını keçirməsini şərtləndirir.

📌Nümunə

Məsələn: $\ce{Ca(OH)2 + 2HNO3 -> Ca(NO3)2 + 2H2O}$ reaksiyasında əsasla turşudan su ilə yanaşı $\ce{Ca(NO3)2}$ duzu alınır.

Əsas terminlər

Duz — Metal kationu (və ya

\ce{NH4+}

) ilə turşu qalığı anionundan təşkil olunmuş, bərk halda ion kristal qəfəsli maddə.

Normal duz — Turşudakı hidrogenin tam metal ilə əvəzlənməsindən alınan duz; turşu qalığına görə xlorid, nitrat, sulfat, ortofosfat, karbonat, sulfid kimi adlanır.

Kristalhidrat — Kristallaşarkən tərkibinə su molekulu qatan duz.

Kristallaşma suyu — Kristalhidratın tərkibində saxlanılan su molekulları.

Duzun dissosiasiyası — Suda həll olan duzun elektrolit kimi bir mərhələdə kation və anionlarına ayrılması.

Duzun formulunun tərtibi — Kation və anionun yükü bərabərləşdirilməklə qurulan formul; hər iondan lazımi say götürülür.

Duz sinfləri və soyuq suda həllolma

Duz sinfi	Soyuq suda həllolma	İstisnalar
Nitratlar	Yaxşı həll olur	İstisna yoxdur
Natrium, kalium, ammonium duzları	Yaxşı həll olur	İstisna yoxdur
Xloridlər	Yaxşı həll olur	Qurğuşun, gümüş və civənin xloridlərindən başqa
Sulfatlar	Yaxşı həll olur	Kalsium, stronsium, barium, gümüş və qurğuşun sulfatlarından başqa

Digər kation-anion cütlüklərindən qurulan normal duzlar suda, əsasən, həll olmur (məs. $\ce{CaCO3}$ , $\ce{ZnS}$ ).

Kristalhidrat nümunələri

Kristalhidrat	Adı	Su molekulu sayı
$\ce{CuSO4*5H2O}$	Mis(II) sulfat pentahidrat	$5$
$\ce{FeSO4*7H2O}$	Dəmir(II) sulfat heptahidrat	$7$
$\ce{Na2SO4*10H2O}$	Natrium sulfat dekahidrat	$10$

Kristalhidratın adı tərkibindəki kristallaşma suyunun sayına görə dəyişir.

✎

\ce{Fe^3+}

və

\ce{SO4^2-}

ionlarından duzun formulunu tərtib et

11-ci addım: İonların yükünü yaz: $\ce{Fe^3+}$ ionunun yükü $+3$ , $\ce{SO4^2-}$ ionunun yükü $-2$ -dir.
22-ci addım: Yükləri bərabərləşdirmək üçün $3$ və $2$ ədədlərinin ən kiçik ortaq bölünənini tap: $6$ .
33-cü addım: Kationdan $6 \div 3 = 2$ ədəd, aniondan $6 \div 2 = 3$ ədəd götürülməlidir.
44-cü addım: Bu saylarla duzun formulunu yaz: $\ce{Fe2(SO4)3}$ .

✎

\ce{AlCl3}

və

\ce{Na2SO4}

duzlarının dissosiasiyasında ion sayını müqayisə et

11-ci addım: Hər iki duzun dissosiasiya tənliyini formulundakı indekslərə əsasən yaz.
22-ci addım: $\ce{AlCl3 -> Al^3+ + 3Cl-}$ — bir formul vahidindən $1 + 3 = 4$ ion alınır.
33-cü addım: $\ce{Na2SO4 -> 2Na+ + SO4^2-}$ — bir formul vahidindən $2 + 1 = 3$ ion alınır.
44-cü addım: Nəticələri müqayisə et: $4 > 3$ olduğundan $\ce{AlCl3}$ eyni miqdar maddədə $\ce{Na2SO4}$ -a nisbətən daha çox ion verir.

🚫Tez-tez səhv

Duzun formulunu tərtib edərkən kation və anionun yükünü çarpaz dəyişməklə tap — $\ce{Fe^3+}$ və $\ce{SO4^2-}$ ionlarından $\ce{Fe3(SO4)2}$ deyil, $\ce{Fe2(SO4)3}$ alınır.

⚠️Diqqət

Xloridlərin yaxşı həll olma qaydasının istisnası yalnız qurğuşun, gümüş və civənin xloridləridir; sulfatların istisnası isə kalsium, stronsium, barium, gümüş və qurğuşun sulfatlarıdır — bu iki istisan siyahısını qarışdırma.

🚫Tez-tez səhv

Bütün nitratlar, natrium, kalium və ammonium duzları soyuq suda yaxşı həll olur; lakin $\ce{CaCO3}$ və $\ce{ZnS}$ kimi digər kation-anion cütlükləri, əsasən, həll olmur.

💡Qeyd

Kristalhidratın adı su molekulunun sayına görə dəyişir: pentahidrat $5$ , heptahidrat $7$ , dekahidrat $10$ su molekulu deməkdir.

🚫Tez-tez səhv

Suda həll olan normal duzlar turşu və əsaslardan fərqli olaraq həmişə BİR mərhələdə tam ionlarına ayrılır, anionun yükündən asılı olmayaraq (məs. $\ce{K3PO4 -> 3K+ + PO4^3-}$ ).

Qaydalar

1Metal kationu (və ya $\ce{NH4+}$ ) ilə turşu qalığı anionundan təşkil olunan maddəyə duz deyilir.
2Duzun formulu kation və anionun yükü bərabərləşdirilməklə qurulur.
3Turşudakı hidrogenin tam metal ilə əvəzlənməsindən alınan duzlar normal duz adlanır və turşu qalığına görə xlorid, nitrat, sulfat, ortofosfat, karbonat, sulfid kimi adlanır.
4Bütün nitratlar, natrium, kalium və ammonium duzları, həmçinin xloridlər (qurğuşun, gümüş və civənin xloridlərindən başqa) və sulfatlar (kalsium, stronsium, barium, gümüş və qurğuşun sulfatlarından başqa) soyuq suda da yaxşı həll olur.
5Digər kation və anionlardan təşkil olunmuş normal duzlar suda, əsasən, həll olmur — məsələn $\ce{CaCO3}$ , $\ce{ZnS}$ .
6Kristallaşarkən tərkibinə su molekulu qatan duzlara kristalhidrat, saxlanılan suya isə kristallaşma suyu deyilir.
7Suda həll olan duzlar elektrolitdir və bir mərhələdə dissosiasiya edərək ionlarına ayrılır, bu da məhlulun elektrik cərəyanını keçirməsinə səbəb olur.

Məşq

7 asan · 7 orta · 7 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq