İnsanın yaş dövrləri
Yenidoğulmadan qocalığa qədər inkişaf mərhələləri və hər dövrün başlıca xüsusiyyətləri.
İnsanın fərdi inkişafı iki mərhələdən ibarətdir: dölün ana bətnindəki inkişaf dövrü və doğuşdan ömrün sonuna qədər davam edən dövr. Doğuşdan sonra insan bir-birini ardıcıl əvəz edən yaş dövrlərindən keçir. Doğuşdan sonrakı ilk 4 həftə yenidoğulma dövrü, 1 yaşa qədər olan müddət isə südəmər dövr adlanır; bu dövrlərdə uşaq ana südü ilə qidalanır. İlkin uşaqlıq (1-3 yaş) hərəki vərdişlərin və nitqin başlanğıcıdır, məktəbəqədər dövrdə (3-6 yaş) düşünmə bacarıqlarının inkişafı sürətlənir, uşaq çoxlu suallar verir və bu dövrü "suallar mərhələsi" də adlandırırlar. İbtidai məktəb dövründə (6-11 yaş) boy, əzələ və sümüklər davamlı böyüyür. Yeniyetməlik dövründə (11-16 yaş) cinsiyyət hormonlarının artması ilə boy sürətlənir və ikinci cinsi əlamətlər formalaşır. Gənclik dövründə (17-21 yaş) qeyri-mütənasib inkişaf normal hala düşür və boy artımı səngiyir, yetkinlik dövründə (22-60 yaş) isə orqanizmin tam inkişafı başa çatır. Ahıllıq dövründə (61-74 yaş) bəzi orqanların funksiyaları azalır, qocalıq dövründə (75 yaşdan yuxarı) isə orqanların funksiyaları daha da zəifləyir.
Məsələn: yeniyetməlik dövründə (11-16 yaş) cinsiyyət hormonlarının təsiri ilə boy artımı sürətlənir, səsi dəyişir və süd vəziləri böyüməyə başlayır.
Əsas terminlər
| Dövr | Yaş aralığı | Səciyyəvi əlamət |
|---|---|---|
| Yenidoğulma | 0-4 həftə | Ana südü ilə qidalanma başlayır |
| Südəmər dövr | 4 həftə - 1 yaş | Ana südü ilə qidalanma davam edir |
| İlkin uşaqlıq | 1-3 yaş | Yerimə və nitqin başlanğıcı |
| Məktəbəqədər dövr | 3-6 yaş | Çoxlu sual vermə ("suallar mərhələsi") |
| İbtidai məktəb dövrü | 6-11 yaş | Boy, əzələ və sümüklərin davamlı böyüməsi |
| Yeniyetməlik dövrü | 11-16 yaş | Boy sürətlənir, ikinci cinsi əlamətlər formalaşır |
| Gənclik dövrü | 17-21 yaş | Qeyri-mütənasib inkişaf normala düşür, boy artımı səngiyir |
| Yetkinlik dövrü | 22-60 yaş | Orqanizmin tam inkişafı başa çatır |
| Ahıllıq dövrü | 61-74 yaş | Bəzi orqanların funksiyaları azalır |
| Qocalıq dövrü | 75 yaşdan yuxarı | Orqanların funksiyaları daha da zəifləyir |
Doğuşdan sonrakı dövr bir-birini ardıcıl və fasiləsiz əvəz edən yaş dövrlərinə bölünür.
| Dövr | Əlavə xüsusiyyət |
|---|---|
| Yeniyetməlik dövrü | Yuxunun pozulması, sinir sisteminin oyanıqlığının artması, əhvalın tez-tez dəyişməsi |
| Gənclik dövrü | Özünüdərketmə və dünyagörüşünün formalaşması, müstəqillik meylinin güclənməsi |
| Yetkinlik dövrü | Bəzi insanlarda piy toxumasının artması, əzələ gücünün azalmağa başlaması |
| Ahıllıq dövrü | Testosteron və estrogen səviyyəsinin kəskin azalması, osteoporoz riski, yaddaşda qısamüddətli azalma |
Bioloji dəyişikliklərdən başqa bəzi dövrlərdə psixoloji və funksional dəyişikliklər də baş verir.
- 1Yaşı müəyyən et: Şagird 13 yaşındadır.
- 2Yaş aralıqlarını yoxla: 11-16 yaş aralığı yeniyetməlik dövrünə uyğun gəlir.
- 3Nəticə: 13 yaşlı şagird yeniyetməlik dövründədir; bu dövrdə cinsiyyət hormonlarının artması ilə boy sürətlənir və ikinci cinsi əlamətlər formalaşır.
- 1Sərhədləri müqayisə et: Südəmər dövr 1 yaşa qədər davam edir, ilkin uşaqlıq dövrü isə 1 yaşdan başlayır.
- 2Fasilə yoxla: İki dövrün sərhəd yaşı eynidir (1 yaş), aralarında fasilə yoxdur.
- 3Nəticə: Yaş dövrləri bir-birini ardıcıl və fasiləsiz əvəz edir.
Yeniyetməlik və gənclik dövründə boy artımının sürətini qarışdırmaq olmaz — yeniyetməlikdə boy artımı sürətlənir, gənclikdə isə səngiyir.
Testosteron və estrogen səviyyəsinin kəskin azalmasını yeniyetməlik dövrünə aid etmək səhvdir — bu, əksinə, ahıllıq dövrünə (61-74 yaş) aiddir; yeniyetməlikdə hormonlar artır.
Yaş dövrlərinin sərhəd yaşlarını qarışdırma: südəmər dövr 1 yaşa qədər, ilkin uşaqlıq isə 1-3 yaş, məktəbəqədər dövr 3-6 yaş, ibtidai məktəb dövrü 6-11 yaşdır.
Fərdi inkişafın 2 əsas mərhələsi var: dölün ana bətnindəki inkişaf müddəti və doğuşdan ömrün sonuna qədərki müddət; doğuşdan sonrakı dövr isə özü bir neçə yaş dövrünə bölünür.
Qaydalar
- 1Fərdi inkişaf iki mərhələdən ibarətdir: dölün ana bətnindəki dövr və doğuşdan sonrakı dövr.
- 2Doğuşdan sonrakı ilk 4 həftə yenidoğulma dövrü, 1 yaşa qədər olan müddət südəmər dövr adlanır.
- 3İlkin uşaqlıq (1-3 yaş), məktəbəqədər (3-6 yaş) və ibtidai məktəb (6-11 yaş) dövrləri bir-birini ardıcıl əvəz edir.
- 4Yeniyetməlik dövründə (11-16 yaş) cinsiyyət hormonlarının artması ilə ikinci cinsi əlamətlər formalaşır.
- 5Gənclik dövründə (17-21 yaş) qeyri-mütənasib inkişaf normal hala düşür və boy artımı səngiyir, yetkinlik dövründə (22-60 yaş) isə orqanizmin tam inkişafı başa çatır.
- 6Ahıllıq dövründə (61-74 yaş) bəzi orqanların funksiyaları azalır, qocalıq dövründə (75 yaşdan yuxarı) isə orqanların funksiyaları daha da zəifləyir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir