Heyvanlarda qeyri-cinsi çoxalma
Tumurcuqlanma, fraqmentasiya və regenerasiya nümunələrlə — dəniz ulduzu, hidra, çoxqıllı qurd.
Çoxalma bütün canlı orqanizmlərə xas olan xüsusiyyətlərdən biridir və onun əsasında hüceyrələrin bölünməsi prosesləri durur. Orqanizmlərdə iki tip çoxalma müşahidə olunur: cinsi və qeyri-cinsi çoxalma. Qeyri-cinsi, yaxud cinsiyyətsiz çoxalma, əsasən, bir valideyn fərdin iştirakı ilə gedir və bu zaman cinsiyyət hüceyrələri (qametlər) yaranmır; alınan nəsil ana fərdin tam oxşarı olur. Heyvanlarda qeyri-cinsi çoxalmanın bir neçə növü müşahidə olunur. Tumurcuqlanmada ana orqanizmin bədənində bir qrup hüceyrənin çoxalması nəticəsində tumurcuğa bənzər şişkinlik əmələ gəlir, o böyüyüb yetkin orqanizmə çevrilərək ana fərddən qopub düşür. Fraqmentasiyada isə orqanizm bir neçə hissəyə bölünür və bədən hissələrinin hər birindən yeni fərd inkişaf edir; bu proses bədən toxumalarının bərpası olan regenerasiyaya əsaslanır, itirilmiş orqanların bərpası isə orqan səviyyəsində regenerasiya adlanır. Qeyri-cinsi yolla çoxalan orqanizmlər ətraf mühitin dəyişməsinə cinsi yolla çoxalanlara nisbətən daha zəif uyğunlaşır.
Məsələn: molyusklarla qidalanan dəniz ulduzlarını azaltmaq üçün balıqçılar onları yarıya bölüb okeana atdıqda, hər hissə özünü bərpa edərək yeni dəniz ulduzuna çevrilir və onların sayı iki dəfə artır.
Əsas terminlər
| Forma | Təsvir | Nümunə heyvan |
|---|---|---|
| Tumurcuqlanma | Bir qrup hüceyrənin çoxalması nəticəsində şişkinlik əmələ gəlir, böyüyüb ana fərddən qopur | Hidra, mərcan polipi |
| Fraqmentasiya | Orqanizm bir neçə hissəyə bölünür, hər hissədən yeni fərd inkişaf edir | Dəniz ulduzu, çoxqıllı qurd |
| Orqan səviyyəsində regenerasiya | Yalnız itirilmiş orqan bərpa olunur, yeni fərd yaranmır | Bir çox onurğasızlar, bəzi suda-quruda yaşayanlar |
Fraqmentasiya bədən toxumalarının bərpası olan regenerasiyaya əsaslanır.
| Əlamət | Qeyri-cinsi çoxalma | Cinsi çoxalma |
|---|---|---|
| Valideyn sayı | Bir valideyn fərd | İki valideyn fərd |
| Qametlər | Yaranmır | Yaranır |
| Nəsil | Ana fərdin tam oxşarıdır | Ana fərddən fərqlidir |
Qeyri-cinsi yolla çoxalan orqanizmlər ətraf mühitin dəyişməsinə cinsi yolla çoxalanlardan daha zəif uyğunlaşır.
- 1Müşahidə: Dəniz ulduzu yarıya bölünüb, hər hissə özünü bərpa edərək yeni fərdə çevrilir.
- 2Tumurcuqlanmanı yoxla: Tumurcuqlanmada ana fərdin bədənində kiçik şişkinlik əmələ gəlib qopur — bütün bədənin bölünməsi deyil, müşahidəyə uyğun gəlmir.
- 3Fraqmentasiyanı yoxla: Fraqmentasiyada orqanizm bir neçə hissəyə bölünür və hər hissədən yeni fərd inkişaf edir — bu, müşahidəyə tam uyğundur.
- 4Nəticə: Bu, fraqmentasiya nümunəsidir; dəniz ulduzu dərisitikanlılara aiddir.
- 1Məqsəd: Molyusklarla qidalanan dəniz ulduzlarının sayını azaltmaq.
- 2Hərəkət: Balıqçılar dəniz ulduzlarını yarıya bölüb okeana atır.
- 3Bioloji nəticə: Hər bölünmüş hissə fraqmentasiya yolu ilə özünü bərpa edərək tam yeni dəniz ulduzuna çevrilir.
- 4Son nəticə: Bir dəniz ulduzundan iki dəniz ulduzu yaranır — say azalmaq əvəzinə iki dəfə artır.
Tumurcuqlanma (hidra, mərcan polipi) ilə fraqmentasiyanı (dəniz ulduzu, çoxqıllı qurd) qarışdırmaq tez-tez rast gəlinən səhvdir — tumurcuqlanmada kiçik şişkinlik qopur, fraqmentasiyada isə bütün bədən hissələrə bölünür.
Orqan səviyyəsində regenerasiya ilə fraqmentasiyanı qarışdırma: regenerasiyada yalnız itirilmiş orqan bərpa olunur, fraqmentasiyada isə bədən hissəsindən TAM YENİ fərd yaranır.
Qeyri-cinsi çoxalmada qametlər YARANMIR — bunu unutmaq imtahanda geniş yayılmış səhvdir.
Qeyri-cinsi yolla çoxalan orqanizmlər ətraf mühitin dəyişməsinə cinsi yolla çoxalanlardan DAHA ZƏİF uyğunlaşır — bunu əksinə düşünmək səhvdir.
Qeyri-cinsi çoxalmanın digər adı cinsiyyətsiz çoxalmadır; nəsil ana fərdin tam oxşarı olur.
Qaydalar
- 1Qeyri-cinsi çoxalma bir valideyn fərdin iştirakı ilə gedir və bu zaman qametlər yaranmır.
- 2Qeyri-cinsi çoxalma nəticəsində yaranan nəsil ana fərdin tam oxşarıdır.
- 3Tumurcuqlanma bağırsaqboşluqlularda (hidra, mərcan polipləri) müşahidə olunur və ana fərddən qopan şişkinliyin yetkin orqanizmə çevrilməsi ilə gedir.
- 4Fraqmentasiyada orqanizm bir neçə hissəyə bölünür, hər hissədən yeni fərd inkişaf edir; bu, bədən toxumalarının bərpası olan regenerasiyaya əsaslanır.
- 5Orqan səviyyəsində regenerasiya (itirilmiş orqanın bərpası) bir çox onurğasızlara və bəzi suda-quruda yaşayanlara xasdır.
- 6Qeyri-cinsi yolla çoxalan orqanizmlər ətraf mühitin dəyişməsinə cinsi yolla çoxalanlardan daha zəif uyğunlaşır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir