Mayalanma prosesi və bətndaxili inkişaf
Ziqot, implantasiya, rüşeym və döl dövrləri, cift, göbək ciyəsi, əkizlik növləri.
Mayalanma spermatozoid və yumurta-hüceyrənin uşaqlıq borusunda birləşməsi prosesidir; nəticədə ziqot yaranır və insan ziqotu 23 cüt xromosoma malik olur, bu xromosomlar valideynlərin irsi məlumatlarını daşıyır. Bətndaxili inkişaf şərti olaraq başlanğıc, rüşeym və döl dövrlərinə bölünür. Başlanğıc dövrdə ziqot uşaqlıq borusunda bölünərək çoxhüceyrəli rüşeymə çevrilir, 4-5 gündən sonra uşaqlığa düşür, 2 gün sərbəst qaldıqdan sonra selikli qişaya yapışır — bu proses implantasiya adlanır. İmplantasiyadan sonra rüşeym dövründə hüceyrə sayı artır, xarici xovlu və qan kapilyarlı qişa, daxildə isə maye dolu qovuq formalaşır, gələcək orqan və sistemlərə başlanğıc verən hüceyrə qatları yaranır. İkinci ayın sonundan başlayan döl dövründə xovlar uşaqlığın selikli qişasına daha da daxil olub cifti əmələ gətirir; cift ana ilə döl arasında maddələr mübadiləsini təmin edir, lakin qanları qarışmır, əlaqəni göbək ciyəsi yaradır. Dördüncü aydan cift ifraz etdiyi bioloji fəal maddə sayəsində hamiləlik dövründə aybaşı tsikli baş vermir. Hamiləlik təxminən 38-40 həftə davam edir. Bir ziqotun bölünməsindən eyni yumurta əkizləri, bir neçə yumurta-hüceyrənin ayrıca mayalanmasından isə müxtəlif yumurta əkizləri yaranır.
Məsələn: implantasiyadan sonra rüşeymin xarici qişası xovlu, həm də qan kapilyarları ilə zəngin olur və qida maddələri ilə oksigen məhz bu xovların qan kapilyarlarından rüşeymə keçir.
Əsas terminlər
| Dövr | Başlanğıc | Səciyyəvi hadisə |
|---|---|---|
| Başlanğıc dövrü | Mayalanmadan | Ziqot bölünüb çoxhüceyrəli rüşeymə çevrilir, 4-5 gündən sonra uşaqlığa düşür, implantasiya olur |
| Rüşeym dövrü | İmplantasiyadan sonra | Hüceyrə sayı artır, xovlu-kapilyarlı xarici qişa və maye dolu daxili qişa formalaşır |
| Döl dövrü | 2-ci ayın sonundan | Cift (plasenta) əmələ gəlir, göbək ciyəsi vasitəsilə döl qidalanır |
Bətndaxili inkişaf ardıcıl olaraq başlanğıc, rüşeym və döl dövrlərindən keçir.
| Əlamət | Eyni yumurta əkizləri | Müxtəlif yumurta əkizləri |
|---|---|---|
| Yaranma yolu | Bir ziqotun bölünməsi | Bir neçə yumurta-hüceyrənin ayrı-ayrı mayalanması |
| Cinsi | Eyni cinsli | Eyni və ya müxtəlif cinsli |
| İrsi xüsusiyyətlər | Eynidir | Fərqlidir |
Əkizlərin növü yaranma yoluna görə fərqli cins və irsi xüsusiyyət daşıya bilir.
- 1Verilənləri topla: Rüşeym mayalanmadan 4-5 gün sonra uşaqlığa düşür.
- 2Sərbəst qalma müddətini əlavə et: Uşaqlıqda 2 gün sərbəst qaldıqdan sonra selikli qişaya yapışır: 4+2=6, 5+2=7.
- 3Nəticə: İmplantasiya mayalanmadan təxminən 6-7 gün sonra baş verir.
- 1Əlaməti oxu: İki əkiz müxtəlif cinsdən olub fərqli irsi xüsusiyyətlər daşıyır.
- 2Meyarı tətbiq et: Eyni yumurta əkizləri həmişə eyni cinsli və eyni irsi xüsusiyyətlidir; fərqli cins və fərqli irsi xüsusiyyət yalnız müxtəlif yumurta əkizlərində olur.
- 3Nəticə: Bu əkizlər müxtəlif yumurta-hüceyrələrin ayrı-ayrılıqda mayalanmasından yaranan müxtəlif yumurta əkizləridir.
Ana və dölün qanının qarışdığını düşünmək səhvdir — qanlar qarışmır, maddələr mübadiləsi ciftin xovları vasitəsilə gedir.
Cift və göbək ciyəsini eyni funksiya daşıyan struktur kimi qarışdırmaq olmaz — ciftin xovları maddələr mübadiləsini təmin edir, göbək ciyəsi isə plasenta ilə döl arasında əlaqəni yaradır.
Bətndaxili inkişafın dövrlərinin ardıcıllığını qarışdırma — başlanğıc dövrü rüşeym dövründən, rüşeym dövrü isə döl dövründən əvvəl gəlir.
İmplantasiya — rüşeymin uşaqlığın selikli qişasına yapışması — cift əmələ gəlməzdən əvvəl, başlanğıc dövründə baş verir.
Qaydalar
- 1Mayalanma spermatozoid və yumurta-hüceyrənin uşaqlıq borusunda birləşməsidir və nəticədə ziqot yaranır; insan ziqotu 23 cüt xromosoma malikdir.
- 2Bətndaxili inkişaf şərti olaraq başlanğıc, rüşeym və döl dövrlərinə bölünür.
- 3Başlanğıc dövrdə ziqot bölünərək çoxhüceyrəli rüşeymə çevrilir, 4-5 gündən sonra uşaqlığa düşür, 2 gün sərbəst qalır və sonra selikli qişaya yapışır (implantasiya).
- 4Rüşeym dövründə xarici xovlu və qan kapilyarlı qişa ilə daxildə maye dolu qovuq formalaşır, gələcək orqanlara başlanğıc verən hüceyrə qatları yaranır.
- 5Döl dövrü 2-ci ayın sonundan başlayır; xovlar cifti əmələ gətirir, cift maddələr mübadiləsini təmin edir, amma ana və dölün qanı qarışmır.
- 6Döl dövründə plasenta ilə döl arasında əlaqəni göbək ciyəsi yaradır və onun vasitəsilə döl oksigen və qida maddələri ilə təmin olunur; dölün parçalanma məhsulları isə xovlar vasitəsilə ananın qan kapilyarlarına keçir.
- 74-cü aydan cift bioloji fəal maddə ifraz edir və bu, hamiləlik dövründə aybaşı tsiklinin baş verməsinin qarşısını alır.
- 8Hamiləlik təxminən 38-40 həftə davam edir.
- 9Bir ziqotun bölünüb bir neçə rüşeymə başlanğıc verməsindən eyni yumurta əkizləri, bir neçə yumurta-hüceyrənin ayrıca mayalanmasından müxtəlif yumurta əkizləri yaranır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir