Heyvanlarda cinsi çoxalma
Qametlər, mayalanma, ayrıcinslilik və hermafroditlik, xarici/daxili mayalanma, partenogenez, düzünə/dolayı inkişaf.
Heyvanlarda cinsi çoxalma, əksərən, cinsi hüceyrələrin — qametlərin — birləşməsi nəticəsində yeni orqanizmin yaranması prosesidir. Əksər heyvanlarda qametogenez cinsiyyət vəzilərində, yəni yumurtalıqlarda və toxumluqlarda baş verir. Yumurtalıqda əmələ gələn yumurta-hüceyrə hərəkətsiz və dəyirmi olub, iri nüvəyə, orqanoidli sitoplazmaya və rüşeymin inkişafı üçün lazım olan ehtiyat qida maddələrinə malikdir; toxumluqda əmələ gələn spermatozoidin isə başcığı, boyuncuğu və hərəkəti təmin edən qamçısı var, amma demək olar ki, ehtiyat qida maddəsi yoxdur. Dişi və erkək qametin nüvələri birləşdikdə mayalanma baş verir və ziqot yaranır. Dişi və erkək cinsiyyət orqanları ayrı fərdlərdə olan heyvanlar ayrıcinsli, hər iki orqan bir fərddə olanlar isə hermafrodit adlanır. Mayalanma dişi bədənindən kənarda gedərsə xarici, daxilində gedərsə daxili adlanır; bəzi canlılarda isə mayalanma olmadan partenogenez yolu ilə yeni orqanizm yaranır. Doğumdan sonrakı və ya rüşeym qabığından çıxdıqdan sonrakı inkişaf sürfə mərhələsi olmadan düzünə, sürfə mərhələsi ilə isə dolayı yolla gedə bilər.
Məsələn: qurbağalarda mayalanma dişi fərdin bədənindən kənarda getdiyi üçün xarici mayalanmaya nümunədir.
Əsas terminlər
| Əlamət | Yumurta-hüceyrə | Spermatozoid |
|---|---|---|
| Hərəkət | Hərəkətsizdir | Qamçı ilə fəal hərəkət edir |
| Forma/quruluş | Dəyirmi, iri nüvəli | Başcıq, boyuncuq və qamçıdan ibarət |
| Ehtiyat qida maddəsi | Rüşeymin inkişafı üçün var | Demək olar ki, yoxdur |
Hər iki qametin nüvəsi mayalanma zamanı birləşərək ziqot yaradır.
| Növ | Təsvir | Nümunə |
|---|---|---|
| Xarici mayalanma | Dişi bədənindən kənarda, əksər hallarda su mühitində gedir | Bağırsaqboşluqlular, qurbağalar, bir çox balıqlar |
| Daxili mayalanma | Dişi fərdin cinsiyyət yollarında gedir | Sürünənlər |
| Düzünə inkişaf | Sürfə mərhələsi olmadan yetkin fərdə oxşayan orqanizm yaranır | Zəlilər, hörümçəklər, çoxayaqlılar |
| Dolayı inkişaf | Sürfə mərhələsi ilə gedir, sonra çevrilmələrlə yetkinə bənzəyir | Sifoid meduzalar, buğumayaqlılar |
Mayalanmanın yeri (xarici/daxili) inkişafın yolundan (düzünə/dolayı) ayrı təsnif olunur.
- 1Qurbağa: Qurbağalarda mayalanma dişi bədənindən kənarda, su mühitində gedir — bu, xarici mayalanmadır.
- 2Sürünən: Sürünənlərdə mayalanma dişi fərdin cinsiyyət yollarında, yəni bədən daxilində gedir — bu, daxili mayalanmadır.
- 3Qayda: Mühiti (bədən daxili yoxsa kənarı) yoxlamaqla mayalanma növünü təyin etmək olar.
- 1Müşahidə: Tut ipəkqurdunun mayalanmamış yumurtaları temperaturun dəyişməsi və ya mexaniki təsir altında inkişafa başlayır.
- 2Təhlil: Mayalanma baş vermədən dişi qametdən yeni orqanizm yaranır — bu, partenogenezin təsviridir.
- 3Nəticə: Bu üsul süni partenogenez adlanır və kənd təsərrüfatında geniş tətbiq olunur.
Xarici mayalanmanı (qurbağa, balıq) daxili mayalanma (sürünən) ilə qarışdırma — mühiti (su/bədən daxili) yoxlamaq kifayətdir.
Partenogenezdə mayalanma BAŞ VERMİR — yalnız dişi qametdən yeni orqanizm yaranır, bunu mayalanma ilə qarışdırmaq geniş yayılmış səhvdir.
Ayrıcinsli (dişi/erkək orqanları ayrı fərdlərdə) və hermafrodit (hər ikisi bir fərddə) terminlərini əksinə yazmaq tez-tez rast gəlinən səhvdir.
Düzünə inkişafda sürfə mərhələsi YOXDUR, dolayı inkişafda isə VAR — bu iki termini əksinə vermə.
Yumurta-hüceyrədə ehtiyat qida maddəsi var, spermatozoiddə demək olar ki, yoxdur — buna görə yumurta-hüceyrə hərəkətsizdir, spermatozoid isə qamçısı ilə hərəkət edir.
Qaydalar
- 1Cinsi çoxalma, əksərən, qametlərin (cinsi hüceyrələrin) birləşməsi nəticəsində yeni orqanizmin yaranmasıdır.
- 2Əksər heyvanlarda qametogenez yumurtalıqlarda və toxumluqlarda baş verir.
- 3Yumurta-hüceyrə hərəkətsizdir, dəyirmi formadadır və ehtiyat qida maddələrinə malikdir; spermatozoiddə isə demək olar ki, ehtiyat qida maddəsi yoxdur.
- 4Dişi və erkək qametin nüvələrinin birləşməsi mayalanma adlanır və nəticədə ziqot yaranır.
- 5Dişi/erkək cinsiyyət orqanları ayrı fərdlərdə olan heyvanlar ayrıcinsli, bir fərddə hər iki orqan olanlar hermafrodit adlanır.
- 6Mayalanma dişi bədənindən kənarda gedərsə xarici, daxilində gedərsə daxili adlanır.
- 7Partenogenezdə mayalanma olmadan dişi qametdən yeni orqanizm yaranır.
- 8Doğumdan sonrakı və ya rüşeym qabığından çıxdıqdan sonrakı inkişaf sürfə mərhələsi olmadan düzünə, sürfə mərhələsi ilə dolayı yolla gedə bilər.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir