Onurğalı heyvanların həyat dövriyyəsi
Balıq, suda-quruda yaşayan, sürünən, quş və məməlilərin çoxalma və inkişaf xüsusiyyətləri.
Həyat dövriyyəsi orqanizmin ziqotdan başlayaraq yetkinliyə çatması və növbəti nəslə başlanğıc verməsinə qədər bütün inkişaf mərhələlərinin cəmidir. Bəzi heyvanların quruluşunda yetkin dövrə çatana qədər bir sıra çevrilmələr baş verir; buna metamorfoz deyilir, digər bəzi orqanizmlər isə yalnız ölçülərinə görə böyüyür. Balıqların əksəriyyəti ayrıcinslidir, mayalanma xaricidir, yəni suda gedir; mayalanmış kürülərdən sarılıq kisəli sürfələr çıxır. Suda-quruda yaşayanlarda da mayalanma xarici olub suda gedir, kürüdən çıxan çömçəquyruq tədricən dəyişərək qurbağaya çevrilir. Sürünənlərin çoxalması quruda baş verir; həm sürünənlərdə, həm də quşlarda mayalanma daxilidir və yumurta borusunda gedir. Sürünənlərin yumurtaları qabıqlı və sarılıqla zəngindir, dişi quşlarda isə təkcə sol yumurtalıq fəaldır. Məməlilər çoxalma xüsusiyyətlərinə görə yumurtaqoyanlar, kisəlilər və plasentalılar olmaqla üç qrupa bölünür; plasentalılarda rüşeym balalığın divarına yapışır, döl isə cift vasitəsilə anadan qida maddələri alır. Bu xüsusiyyətlər heyvanların suda və ya quruda çoxalmasına uyğunlaşmasını göstərir.
Məsələn: qurbağanın kürüsündən çıxan çömçəquyruq əvvəlcə xarici qəlsəmələrlə tənəffüs edir, sonra bu qəlsəmələr daxili qəlsəmələrlə əvəz olunur və nəhayət ağciyərlər inkişaf edərək o, heyvan mənşəli qida ilə qidalanan kiçik qurbağaya çevrilir.
Əsas terminlər
| Qrup | Mayalanma | Çoxalma mühiti |
|---|---|---|
| Balıqlar | Xarici, suda | Su |
| Suda-quruda yaşayanlar | Xarici, suda | Su |
| Sürünənlər | Daxili, yumurta borusunda | Quru |
| Quşlar | Daxili, yumurta borusunda | Quru |
Balıq və suda-quruda yaşayanlarda mayalanma xarici olub suda gedir; sürünən və quşlarda isə daxili olub yumurta borusunda gedir.
| Qrup | Çoxalma xüsusiyyəti |
|---|---|
| Yumurtaqoyanlar | Yumurta qoyur, sonra balasını südlə bəsləyir (məs.: ördəkburun, yexidna) |
| Kisəlilər | Zəif inkişaf etmiş bala doğulur, inkişaf kisədə davam edir |
| Plasentalılar | Rüşeym balalığın divarına yapışır, döl cift (plasenta) vasitəsilə qida alır |
Məməlilər çoxalma xüsusiyyətlərinə görə üç qrupa bölünür.
- 1Mayalanma: Kürü suda, xarici yolla mayalanır.
- 2Sürfə mərhələsi: Kürüdən çömçəquyruq çıxır; o, xarici görünüşünə görə balığa bənzəyir və xarici qəlsəmələrlə tənəffüs edir.
- 3Tənəffüs orqanlarının dəyişməsi: Xarici qəlsəmələr daxili qəlsəmələrlə əvəz olunur, daha sonra ağciyərlər inkişaf edir.
- 4Ətrafların meydana gəlməsi: Əvvəlcə arxa, sonra ön ətraflar meydana gəlir.
- 5Yetkinlik: Çömçəquyruq heyvan mənşəli qida ilə qidalanan kiçik qurbağaya çevrilir.
- 1Əlaməti müşahidə et: Bala zəif inkişaf etmiş doğulur və doğulduqdan sonra kisədə inkişafını davam etdirir.
- 2Meyarı tətbiq et: Kisəlilərdə plasenta zəif inkişaf edir və ya olmur; plasentalılarda isə tam plasenta (cift) əmələ gəlir.
- 3Nəticə: Bala kisədə inkişafını davam etdirdiyi üçün bu heyvan kisəli məməlidir, plasentalı deyil.
Bütün balıqlarda mayalanmanın xarici olduğunu düşünmək səhvdir — köpəkbalığının bəzi növlərində və skatlarda mayalanma daxilidir və onlar diri bala doğurlar.
Metamorfozu bütün heyvanlara aid etmək səhvdir — bəzi orqanizmlər çevrilmə keçirmədən sadəcə ölçülərinə görə böyüyür.
Bütün sürünənlərin yumurta qoyduğunu düşünmə — adi gürzə kimi bəzi sürünənlər diri bala doğur.
Quşlarda yalnız sol yumurtalıq fəaldır, sağ yumurtalıq qalıq halındadır.
Qaydalar
- 1Həyat dövriyyəsi ziqotdan başlayır və növbəti nəslə başlanğıc verməklə tamamlanır.
- 2Metamorfoz — bəzi heyvanların quruluşunda yetkin dövrə çatana qədər baş verən çevrilmələr silsiləsidir.
- 3Balıqlarda və suda-quruda yaşayanlarda mayalanma, əsasən, xarici olub suda baş verir.
- 4Sürünənlərdə və quşlarda mayalanma daxilidir və yumurta borusunda gedir.
- 5Sürünənlərin yumurtaları qabıqlıdır və sarılıqla zəngindir.
- 6Məməlilər çoxalma xüsusiyyətlərinə görə yumurtaqoyanlar, kisəlilər və plasentalılar qruplarına bölünür.
- 7Plasentalı məməlilərdə döl cift (plasenta) vasitəsilə anadan qida maddələri alır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir