İnsan orqanizmində həzm prosesi
Həzm fermentləri, ağız boşluğunda, mədədə və bağırsaqlarda kimyəvi həzm, sorulma və defekasiya.
Həzm fermentləri orqanizmdə kimyəvi reaksiyaları sürətləndirən zülallardır; onlar qida maddələrini daha kiçik, asanlıqla mənimsənilə bilən molekullara parçalayır və üç əsas qrupa bölünür: zülalları, yağları və karbohidratları parçalayan fermentlər. Ağız boşluğunda üç cüt iri ağız suyu vəzisi — qulaqyanı, çənəaltı və dilaltı — və çoxlu sayda xırda vəzi zəif qələvi mühitli ağız suyu ifraz edir; onun tərkibindəki amilaza və maltaza mürəkkəb karbohidratları sadə birləşmələrə parçalayır, lizosim isə mikrobları zərərsizləşdirir. Mədədə selikli qişanın vəziləri pepsin, ximozin və lipaza ifraz edir, xlorid turşusu isə turş mühit yaradaraq bu fermentləri fəallaşdırır və xəstəliktörədən mikrobları məhv edir. Nazik bağırsağa mədəaltı vəzinin şirəsi və qaraciyərin ödü tökülür; xovların mikroxovcuqları üzərində membran həzmi gedir və aminturşularla qlükoza qana, yağlar isə limfaya sorulur. Yoğun bağırsaqda su qana sorulur, bağırsaq boşluğuna düşən bağırsaq çöpləri bitki mənşəli qidanın sellülozasını parçalayır, nəcis kütlələri isə defekasiya ilə xaric edilir.
Məsələn: mədədə ximozin fermenti yalnız süd zülallarını parçalayır, halbuki pepsin zülalları ümumilikdə aminturşulara qədər parçalamağa kömək edir.
Əsas terminlər
| Şöbə | İfraz olunan şirə/ferment | Hansı maddəyə təsir edir |
|---|---|---|
| Ağız boşluğu | Ağız suyu (amilaza, maltaza, lizosim) | Karbohidratlar; mikroblar (lizosim) |
| Mədə | Mədə şirəsi (pepsin, ximozin, lipaza) + xlorid turşusu | Zülallar (pepsin), süd zülalları (ximozin), süd yağları (lipaza) |
| Nazik bağırsaq | Mədəaltı vəzi şirəsi (tripsin, lipaza, amilaza) + öd | Zülallar (tripsin), yağlar (lipaza, öd), karbohidratlar (amilaza) |
| Yoğun bağırsaq | Bağırsaq çöplərinin fəaliyyəti | Bitki mənşəli qidadakı selluloza |
Hər şöbədə fərqli ferment dəsti fəaliyyət göstərir; xlorid turşusu özü ferment deyil, mühiti turşulaşdırır.
| Ferment | Təsir etdiyi maddə | Parçalanma məhsulu/rolu |
|---|---|---|
| Pepsin | Zülallar | Aminturşulara doğru parçalanma |
| Ximozin | Süd zülalları | Yalnız süd zülallarını parçalayır |
| Lipaza | Yağlar | Yağ turşuları və qliserin |
| Amilaza, maltaza | Karbohidratlar | Sadə şəkərlər |
| Tripsin | Zülallar | Aminturşulara doğru parçalanma (nazik bağırsaqda) |
Zülalları pepsin, ximozin və tripsin, yağları lipaza, karbohidratları amilaza və maltaza parçalayır.
- 1Ağız boşluğu: Ağız suyundakı amilaza və maltaza mürəkkəb karbohidratları sadə birləşmələrə parçalamağa başlayır; lizosim mikrobları zərərsizləşdirir.
- 2Mədə: Xlorid turşusu turş mühit yaradaraq pepsin, ximozin və lipazanı fəallaşdırır; pepsin zülalları, ximozin süd zülallarını, lipaza süd yağlarını parçalayır.
- 3Nazik bağırsaq: Mədəaltı vəzinin tripsin, lipaza və amilazası, həmçinin qaraciyərin ödü qidaya qarışır; xovların mikroxovcuqları üzərində membran həzmi gedir.
- 4Sorulma: Aminturşular və qlükoza qana, yağlar isə limfaya sorulur.
- 5Yoğun bağırsaq: Su qana sorulur, bağırsaq çöpləri sellülozanı parçalayır, qalıqlar nəcis kütləsi kimi defekasiya ilə xaric edilir.
- 1Sual: Tripsin, lipaza və amilazanın hər biri hansı qida maddəsinə təsir edir?
- 2Tripsin: Pepsin və ximozinlə eyni qrupdandır — zülal parçalayan fermentdir, tripsin zülallara təsir edir.
- 3Lipaza: Yağları yağ turşusu və qliserinə qədər parçalayan fermentdir, deməli yağlara təsir edir.
- 4Amilaza: Ağız boşluğundakı amilaza ilə eyni funksiyanı daşıyır, karbohidratlara təsir edir.
- 5Nəticə: Tripsin – zülallara, lipaza – yağlara, amilaza – karbohidratlara təsir edir.
Ximozin bütün zülalları deyil, yalnız süd zülallarını parçalayır — bunu pepsinlə qarışdırmaq geniş yayılmış səhvdir.
Xlorid turşusu (HCl) ferment DEYİL — o, turş mühit yaradaraq mədə fermentlərini fəallaşdırır və mikrobları məhv edir.
Aminturşular və qlükoza qana, yağlar isə limfaya sorulur — bu istiqamətləri əksinə yazmaq tez-tez rast gəlinən səhvdir.
Öd qaraciyərdə daim əmələ gəlir, öd kisəsində yalnız toplanır — mədəaltı vəzi ödü ifraz etmir.
Fermentin adı çox vaxt təsir etdiyi maddənin adı ilə əlaqəlidir: amilaza/maltaza — karbohidrat, lipaza — yağ (lipid), pepsin/tripsin/ximozin — zülal.
Qaydalar
- 1Pepsin, ximozin və tripsin zülalları aminturşulara qədər parçalayır, lakin ximozin yalnız süd zülallarına təsir edir.
- 2Xlorid turşusu (HCl) ferment deyil; mədədə turş mühit yaradaraq mədə fermentlərini fəallaşdırır və mikrobları məhv edir.
- 3Amilaza və maltaza fermentləri karbohidratları həm ağız boşluğunda, həm də nazik bağırsaqda parçalayır.
- 4Öd yağları kiçik damlalara parçalayır və qələvi mühit yaradır, lakin özü ferment deyil.
- 5Sorulma yalnız mədədə deyil, əsasən nazik bağırsaqda (aminturşu, qlükoza, yağ) və yoğun bağırsaqda (su) baş verir.
- 6Membran həzmi xovların mikroxovcuqlarının üzərində gedir: aminturşu və qlükoza qana, yağlar isə limfaya sorulur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir