Orqanizmdə maddələr mübadiləsi
Avtotrof/heterotrof qidalanma, anabolizm-katabolizm, mineral maddələr, vitaminlər, zülal-karbohidrat-yağ mübadiləsi.
Orqanizmdəki bütün canlı proseslər üçün enerji lazımdır və bu enerji maddələr mübadiləsi zamanı əldə olunur. Təbiətdə canlılar, əsasən, iki tip qidalanmadan istifadə edir: avtotrof (qeyri-üzvi maddələrdən üzvi maddələr hazırlayan) və heterotrof (bitki və heyvanların hazırladığı hazır üzvi maddələrdən istifadə edən). Hüceyrələrdə gedən sintez reaksiyalarının cəmi anabolizm (plastik mübadilə), enerjinin ayrılması ilə gedən parçalanma reaksiyalarının cəmi isə katabolizm (energetik mübadilə) adlanır; bu ikisinin cəmi maddələr mübadiləsini, yəni metabolizmi əmələ gətirir və onu, əsasən, həzm, tənəffüs və ifrazat prosesləri tənzimləyir. Orqanizmə qida maddələri ilə 60-dan çox kimyəvi element daxil olur: kalsium duzları sümüklərin böyüməsini və qanın laxtalanmasını, natrium və kalium ionları sinir sisteminin və əzələlərin fəaliyyətini təmin edir, dəmir isə eritrositlərin tərkib hissəsini təşkil edir. Vitaminlər suda həll olan (C) və yağda həll olan (A, D) qruplara bölünür; çatışmazlıq avitaminoza, normadan çox olması isə hipervitaminoza səbəb olur. Zülallar aminturşulara parçalanır, karbohidratların parçalanmasından sadə şəkərlər, xüsusən qlükoza əmələ gəlir, yağlar isə qliserin və yağ turşularından ibarətdir.
Məsələn: dəmir eritrositlərin tərkib hissəsini təşkil edir və onun çatışmazlığı qanazlığına səbəb olur.
Əsas terminlər
| Vitamin | Qrup | Çatışmazlıqda yaranan hal |
|---|---|---|
| C | Suda həll olan | Skorbut (diş əti qanaması, dişlərin laxlaması, qansızmalar) |
| A | Yağda həll olan | Toyuq korluğu (gecə vaxtı görmə qabiliyyətinin pozulması) |
| D | Yağda həll olan | Raxit (ayaq sümüklərinin əyilməsi, döş qəfəsinin deformasiyası) |
C vitamini suda, A və D vitaminləri isə yağda həll olur; çatışmazlıqları fərqli xəstəliklərə səbəb olur.
| Maddə | Parçalanma məhsulu | 1 qramdan ayrılan enerji |
|---|---|---|
| Zülal | Aminturşular | 17,6 kC |
| Karbohidrat | Sadə şəkərlər (qlükoza) | 17,6 kC |
| Yağ | Qliserin və yağ turşuları | 38,9 kC |
Yağın hər qramından ayrılan enerji zülal və karbohidratın hər qramından ayrılan enerjidən çoxdur.
- 1Verilənlər: 100 q ağ çörəkdə 8,1 q zülal, 0,9 q yağ, 47 q karbohidrat var. 1 q zülal və 1 q karbohidratdan 17,6 kC, 1 q yağdan 38,9 kC enerji ayrılır.
- 2Zülalın enerjisi: 8,1 q × 17,6 kC = 142,56 kC.
- 3Karbohidratın enerjisi: 47 q × 17,6 kC = 827,2 kC.
- 4Yağın enerjisi: 0,9 q × 38,9 kC = 35,01 kC.
- 5Cəm: 142,56 + 827,2 + 35,01 ≈ 1004,8 kC.
- 1Normal vəziyyət: Qidalanmadan sonra artıq qalan qlükoza, əsasən, qaraciyərdə və əzələlərdə qlikogenə çevrilərək toplanır.
- 2Uzun aclıq başlayır: Orqanizm yeni qida qəbul etmədikdə qanda qlükozanın miqdarı normadan aşağı düşür.
- 3Cavab reaksiyası: Qan qlükozası azaldıqda qaraciyərdə toplanmış qlikogen parçalanaraq qana keçir və qlükoza səviyyəsini bərpa edir.
Avtotrof orqanizmlər qeyri-üzvi maddədən üzvi maddə HAZIRLAYIR, heterotrof orqanizmlər isə hazır üzvi maddədən İSTİFADƏ EDİR — bu iki termini qarışdırmaq geniş yayılmış səhvdir.
C vitamini suda, A və D vitaminləri isə yağda həll olur; bu qrupları əksinə yazmaq tez-tez rast gəlinən səhvdir.
Çatışmazlıq avitaminoz, artıqlıq isə hipervitaminoz adlanır; bu iki termini əksinə vermək tez-tez rast gəlinən səhvdir.
Enerji rəqəmlərini qarışdırma: zülal və karbohidratın hər qramından 17,6 kC, yağın hər qramından isə 38,9 kC ayrılır — imtahanda bu rəqəmlər tez-tez yerdəyişik verilir.
'Vitamin' sözü latın dilindəki 'vita' (həyat) sözündən yaranıb — buna görə vitaminlərin çatışmazlığı ciddi xəstəliklərə səbəb olur.
Qaydalar
- 1Avtotrof orqanizmlər qeyri-üzvi maddələrdən üzvi maddə hazırlayır, heterotrof orqanizmlər isə hazır üzvi maddədən istifadə edir.
- 2Hüceyrələrdə gedən sintez reaksiyalarının cəmi anabolizm, enerji ayıran parçalanma reaksiyalarının cəmi isə katabolizm adlanır; ikisinin cəmi maddələr mübadiləsidir.
- 3Maddələr mübadiləsini əsasən həzm, tənəffüs və ifrazat prosesləri tənzimləyir.
- 4Kalsium sümüklərin böyüməsi və qanın laxtalanmasında, natrium-kalium sinir-əzələ fəaliyyətində, dəmir isə eritrositlərin tərkibində iştirak edir.
- 5Vitaminlər suda həll olan (C) və yağda həll olan (A, D) qruplara bölünür; çatışmazlıq avitaminoza, artıqlıq hipervitaminoza səbəb olur.
- 6Zülallar həzm sistemində aminturşulara parçalanır, karbohidratların parçalanmasından sadə şəkərlər, xüsusən qlükoza əmələ gəlir; yağlar isə qliserin və yağ turşularından ibarət mürəkkəb üzvi birləşmələrdir.
- 7Bir qram zülalın və bir qram karbohidratın tam parçalanmasından 17,6 kC, bir qram yağın tam parçalanmasından isə 38,9 kC enerji ayrılır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir