bio8-4.3· Bölmə 4. Tənəffüs sistemi· ~13 dəq

Tənəffüs hərəkətləri və qazlar mübadiləsi

Nəfəsalma-nəfəsvermə mexanizmi, alveollarda diffuziya yolu ilə qaz mübadiləsi və ağciyər həcmlərinin hesablanması.

Tənəffüs hərəkətləri — nəfəsalma və nəfəsvermə — qabırğaarası və diafraqma əzələlərinin növbəli yığılıb boşalması nəticəsində baş verir. Nəfəsalma zamanı bu əzələlər yığılır, döş qəfəsi genişlənir, döş boşluğunda təzyiq aşağı düşür və ağciyərlərə hava daxil olur. Nəfəsvermə zamanı isə əzələlər boşalır, döş qəfəsi sıxılır, döş boşluğunda təzyiq artır və hava xaric olur. Ağciyərlərin yumşaq və elastiki olması bu ventilyasiya prosesini asanlaşdırır, döş qəfəsi isə ağciyərləri xarici təsirlərdən qoruyur. Qazlar mübadiləsi bilavasitə alveollarda — qan kapilyarları ilə sıx əhatə olunmuş, birqatlı epitellə örtülü qovuqcuqlarda — baş verir: oksigen diffuziya yolu ilə qana keçib hemoqlobinlə birləşərək oksihemoqlobin əmələ gətirir, karbon qazının bir hissəsi hemoqlobinlə, digər hissəsi isə bikarbonat ionu şəklində plazmada alveollara daşınıb xaric olunur. Ağciyərlərin hava tutumunu ölçmək üçün spirometrdən istifadə olunur; ağciyər həcmləri (tənəffüs havası, əlavə hava, ehtiyat hava, qalıq hava) müvafiq düsturlarla hesablanır: ağciyərlərin tənəffüs potensialı, həyat tutumu və ümumi tutumu bu həcmlərin cəmi kimi tapılır.

📌Nümunə

Məsələn: tənəffüs havası 500 sm³, əlavə hava 3000 sm³ olduqda ağciyərlərin tənəffüs potensialı (ATP=TH+ƏH) 3500 sm³ təşkil edir.

Əsas terminlər

Diafraqma əzələsi — Nəfəsalma-nəfəsvermə zamanı qabırğaarası əzələlərlə birlikdə növbəli yığılıb boşalan əzələ.
Qabırğaarası əzələlər — Nəfəsalma zamanı diafraqma ilə birlikdə yığılaraq döş qəfəsini genişləndirən əzələlər.
Alveol — Qan kapilyarları ilə sıx əhatə olunmuş, birqatlı epitellə örtülü qovuqcuq; qazlar mübadiləsi bilavasitə burada baş verir.
Oksihemoqlobin — Alveolda diffuziya yolu ilə qana keçən oksigenin hemoqlobinlə birləşməsindən əmələ gələn birləşmə.
Bikarbonat ionu — Hüceyrələrdə əmələ gələn karbon qazının bir hissəsinin daşındığı forma; qan plazmasında alveollara daşınıb xaric olunur.
Spirometr — Ağciyərlərin hava tutumunu ölçmək üçün istifadə olunan cihaz.
Nəfəsalma ↔ nəfəsvermə
GöstəriciNəfəsalmaNəfəsvermə
Qabırğaarası və diafraqma əzələləriYığılırBoşalır
Döş qəfəsiGenişlənirSıxılır
Döş boşluğunda təzyiqAşağı düşürArtır
Hava hərəkətiAğciyərə daxil olurAğciyərdən xaric olur

Nəfəsalma və nəfəsvermə əks yönlü əzələ-təzyiq dəyişikliyi ilə baş verir.

Ağciyər həcmləri
HəcmQısaltmaNə vaxt baş verirHəcmi (sm³)
Tənəffüs havasıTHSakit nəfəsalma-nəfəsvermə zamanı hərəkət edən hava500
Əlavə havaƏHDərindən nəfəsalma zamanı əlavə qəbul olunan hava3000
Ehtiyat havaEHDərindən nəfəsvermə zamanı xaric olunan hava1000
Qalıq havaQHMaksimum nəfəsvermədən sonra ağciyərdə qalan hava1200

Bu dörd həcmin müxtəlif cəmləri ağciyərlərin tənəffüs potensialını, həyat tutumunu və ümumi tutumunu verir.

✎Ağciyərlərin tənəffüs potensialını (ATP) hesabla
  1. 1Düsturu yaz: Ağciyərlərin tənəffüs potensialı düsturu: ATP = TH + ƏH.
  2. 2Dəyərləri yerinə qoy: TH = 500 sm³, ƏH = 3000 sm³.
  3. 3Hesabla: ATP = 500 + 3000 = 3500 sm³.
✎Ağciyərlərin ümumi tutumunu (AÜT) hesabla
  1. 1Əvvəlcə həyat tutumunu (AHT) tap: AHT = TH + ƏH + EH = 500 + 3000 + 1000 = 4500 sm³.
  2. 2Düsturu yaz: Ağciyərlərin ümumi tutumu düsturu: AÜT = AHT + QH.
  3. 3Dəyərləri yerinə qoy: AHT = 4500 sm³, QH = 1200 sm³.
  4. 4Hesabla: AÜT = 4500 + 1200 = 5700 sm³.
🚫Tez-tez səhv

TH (500 sm³), ƏH (3000 sm³), EH (1000 sm³) və QH (1200 sm³) rəqəmlərini qarışdırmayın — hər biri fərqli tənəffüs mərhələsinə aiddir.

🚫Tez-tez səhv

Nəfəsalma zamanı döş boşluğunda təzyiq AŞAĞI düşür, artmır — məhz bu, havanın ağciyərə daxil olmasına səbəb olur.

⚠️Diqqət

Atmosfer havası ilə verdiyimiz hava arasında azotun faizi dəyişmir (hər ikisində 78%) — dəyişən oksigen (21%→16%) və karbon qazıdır (0,03%→4%).

💡Qeyd

Oksigen hemoqlobinlə birləşərək oksihemoqlobin əmələ gətirir; karbon qazının isə yalnız bir hissəsi hemoqlobinlə, digər hissəsi bikarbonat ionu şəklində daşınır.

Qaydalar

  1. 1Nəfəsalma zamanı qabırğaarası və diafraqma əzələləri yığılır, döş qəfəsi genişlənir, döş boşluğunda təzyiq aşağı düşür və ağciyərlərə hava daxil olur.
  2. 2Nəfəsvermə zamanı qabırğaarası və diafraqma əzələləri boşalır, döş qəfəsi sıxılır, döş boşluğunda təzyiq artır və ağciyərlərdən hava xaric olur.
  3. 3Qazlar mübadiləsi alveollarda diffuziya yolu ilə baş verir: oksigen hemoqlobinlə birləşərək oksihemoqlobin əmələ gətirir.
  4. 4Karbon qazının az bir hissəsi hemoqlobinlə, digər hissəsi isə bikarbonat ionu şəklində qan plazmasında alveollara daşınır.
  5. 5Ağciyər həcmləri: tənəffüs havası (TH) 500 sm³, əlavə hava (ƏH) 3000 sm³, ehtiyat hava (EH) 1000 sm³, qalıq hava (QH) 1200 sm³.
  6. 6ATP (tənəffüs potensialı) = TH + ƏH; AHT (həyat tutumu) = TH + ƏH + EH; AÜT (ümumi tutum) = AHT + QH.
  7. 7Ortayaşlı insanda ağciyərlərin ümumi tutumu 4–6 litr (4000–6000 sm³) təşkil edir və cinsdən, yaşdan, bədən quruluşundan, sağlamlıqdan asılıdır.
  8. 8Ağciyər hava tutumunu ölçmək üçün spirometrdən istifadə olunur.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq