Heyvanlarda tənəffüs
Bədən səthi, dəri, qəlsəmə, traxeya və ağciyər tənəffüsü tipləri müxtəlif heyvan qruplarında.
Heyvanlarda tənəffüs, canlıların yaşadıqları mühitə uyğun olaraq müxtəlif orqan və mexanizmlər vasitəsilə həyata keçirilir. Xüsusi tənəffüs orqanında baş verən qazlar mübadiləsi xarici tənəffüs, toxuma hüceyrələri ilə qan arasında baş verən qazlar mübadiləsi isə daxili tənəffüs adlanır. Xüsusi tənəffüs orqanı olmayan amöb, evqlena, infuzor-tərlik, hidra və ağ planari kimi canlılar bütün bədən səthi ilə, soxulcan kimi canlılar isə nəm dərisi vasitəsilə tənəffüs edir. Qəlsəmə tənəffüsü xərçəngkimilərdə, ikitaylı molyusklarda və əksər balıqlarda rast gəlinir; qəlsəmə kapilyarlarındakı qanın suyun əksinə hərəkəti oksigenin diffuziyasını artırır. Traxeya tənəffüsü əsasən həşəratlara xasdır, bədəni traxeya və traxeol borucuqları əhatə edir, traxeyalar xaricə stiqma adlı nəfəsgahla açılır; hörümçəklər isə traxeya tənəffüsü ilə yanaşı, həm də ağciyər tənəffüsünə malikdir. Ağciyər tənəffüsü bəzi molyusklarda, yetkin qurbağalarda, sürünənlərdə, quşlarda və məməlilərdə olur; hər qrupun ağciyəri həyat tərzinə uyğun fərqlənir – qurbağada kisəşəkilli, sürünəndə büküşlü, quşda hava kisələri ilə tamamlanmış, məməlidə isə alveollu quruluşdadır.
Məsələn: qurbağa quruda kisəşəkilli ağciyəri və dərisi ilə, su altında isə yalnız dərisi vasitəsilə tənəffüs edir.
Əsas terminlər
| Tənəffüs tipi | Orqan/struktur | Nümunə heyvanlar |
|---|---|---|
| Bədən səthi tənəffüsü | Xüsusi orqan yoxdur, hüceyrə membranı | Amöb, evqlena, infuzor-tərlik, hidra, ağ planari |
| Dəri tənəffüsü | Nəm dəri, dəri vəziləri nəmliyi təmin edir | Soxulcan |
| Qəlsəmə tənəffüsü | Daxili qəlsəmə | Xərçəngkimilər, ikitaylı molyusklar, əksər balıqlar |
| Traxeya tənəffüsü | Traxeya və traxeollar, stiqma nəfəsgahı | Həşəratlar (hörümçəkdə traxeya ilə yanaşı ağciyər də var) |
| Ağciyər tənəffüsü | Kisəşəkilli, büküşlü, hava kisəli və ya alveollu ağciyər | Bəzi molyusklar, yetkin qurbağalar, sürünənlər, quşlar, məməlilər |
Heyvanların yaşadığı mühitə görə istifadə etdiyi tənəffüs orqanı fərqlənir.
| Heyvan qrupu | Ağciyər quruluşu |
|---|---|
| Yetkin qurbağa | Kisəşəkilli |
| Sürünən | Büküşlü — tənəffüs sahəsini genişləndirir |
| Quş | Hava kisələri ilə tamamlanmış; qazlar mübadiləsi yalnız ağciyərdə baş verir |
| Məməli | Alveollu |
Hər qrupun ağciyəri həyat tərzinə uyğun fərqli quruluşdadır.
- 1Heyvanı və mühiti müəyyən et: Qurbağa həm suda, həm quruda yaşaya bilən heyvandır.
- 2Su altındakı tənəffüsü təyin et: Su altında qurbağa yalnız nəm dərisi vasitəsilə tənəffüs edir.
- 3Quru mühitdəki tənəffüsü təyin et: Quruda dərisi ilə yanaşı kisəşəkilli ağciyərləri də işə düşür.
- 4Nəticə: Qurbağa iki fərqli mühitdə iki fərqli orqan kombinasiyasından istifadə edir.
- 1Birinci mübadiləni müəyyən et: Ağciyər alveollarında hava ilə qan arasında oksigen mübadilə olunur.
- 2Bunun adını tap: Bu, xüsusi tənəffüs orqanında baş verdiyi üçün xarici tənəffüs adlanır.
- 3İkinci mübadiləni müəyyən et: Sonra oksigen əzələ toxumasının hüceyrələri ilə qan arasında mübadilə olunur.
- 4Bunun adını tap: Bu, toxuma hüceyrələri ilə qan arasında baş verdiyi üçün daxili tənəffüs adlanır.
Xarici tənəffüs adı 'bədən xaricini' göstərmir — xüsusi tənəffüs orqanında (məsələn alveolda) baş verən mübadilədir; toxuma-qan mübadiləsi isə daxili tənəffüsdür, adları qarışdırmayın.
Qəlsəmə kapilyarlarındakı qan suyun hərəkətinin ƏKSİNƏ axır, eyni istiqamətdə deyil — bu, oksigenin diffuziyasını artıran səbəbdir.
Quşlarda qazlar mübadiləsi yalnız ağciyərlərdə baş verir; hava kisələri qazlar mübadiləsi yeri deyil, döş qəfəsinin işini asanlaşdırır.
Alveol yalnız məməlilərə aiddir: sürünəndə büküş, quşda hava kisəli ağciyər, qurbağada kisəşəkilli ağciyər var.
Qaydalar
- 1Xüsusi tənəffüs orqanında baş verən qazlar mübadiləsi xarici tənəffüs, toxuma hüceyrələri ilə qan arasındakı isə daxili tənəffüs adlanır.
- 2Xüsusi tənəffüs orqanı olmayan amöb, evqlena, infuzor-tərlik, hidra və ağ planari bütün bədən səthi ilə tənəffüs edir.
- 3Soxulcan kimi canlılar nəm dərisi vasitəsilə tənəffüs edir; nəmliyi dəri vəziləri təmin edir.
- 4Daxili qəlsəmə xərçəngkimilərdə, ikitaylı molyusklarda və əksər balıqlarda olur; qəlsəmə kapilyarlarındakı qanın suyun əksinə hərəkəti oksigenin diffuziyasını artırır.
- 5Traxeya tənəffüsü əsasən həşəratlara xasdır; traxeyalar xaricə stiqma adlı nəfəsgahla açılır.
- 6Ağciyər tənəffüsü bəzi molyusklarda, yetkin qurbağalarda, sürünənlərdə, quşlarda və məməlilərdə olur, hər qrupun ağciyər quruluşu fərqlidir.
- 7Quşlarda ağciyərlərə daxil olan bronxların şaxələri ön və arxa hava kisələrini əmələ gətirir, lakin qazlar mübadiləsi yalnız ağciyərlərdə baş verir; quşlar həm nəfəsalma, həm də nəfəsvermə zamanı tənəffüs edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir