Qanköçürmə və qan qrupları
AB0 qan qrupları sistemi, aqqlütinogen-aqqlütinin, rezus-faktor, aqqlütinasiya və donor-resipiyent uyğunluğu.
Qanköçürmə xəstəliklər, cərrahi əməliyyatlar və ya çoxlu qan itirilməsi zamanı tətbiq olunur; qan verən şəxs donor, qanı qəbul edən isə resipiyent adlanır. 1900-cü ildə Karl Landşteyner I, II və III qan qruplarını, 1907-ci ildə Yan Yanski IV qan qrupunu, 1940-cı ildə isə Landşteyner Aleksandr Vinerlə birgə rezus-faktoru kəşf etmişdir. Eritrositlərin membranında A və B aqqlütinogenləri, qan plazmasında isə Anti-A və Anti-B aqqlütininləri olur; bu zülalların kombinasiyasına görə insanlar 0(I), A(II), B(III) və AB(IV) qan qruplarına ayrılır, bu təsnifat AB0 sistemi adlanır. Rezus-faktor zülalı olan insanların qanı müsbət (Rh+), olmayanların isə mənfi (Rh–) rezusludur; qan qrupu və rezus-faktor irsi olub ömürboyu dəyişməz qalır. Qan qrupu uyğun gəlmədikdə eyniadlı aqqlütinogen və aqqlütininlər (A və Anti-A, B və Anti-B) qarşılaşır, eritrositlər bir-birinə yapışıb parçalanır; bu, insan həyatı üçün təhlükəli olan aqqlütinasiyadır. Müsbət rezuslu qanın mənfi rezuslu insana təkrar köçürülməsi də aqqlütinasiyaya səbəb ola bilər.
Məsələn: A(II) qan qrupuna malik donordan 0(I) qrupuna malik resipiyentə qan köçürülsə, donorun A aqqlütinogeni resipiyentin plazmasındakı Anti-A aqqlütinini ilə qarşılaşaraq aqqlütinasiyaya səbəb olar.
Əsas terminlər
| Qan qrupu | Aqqlütinogen (eritrositdə) | Aqqlütinin (plazmada) |
|---|---|---|
| 0(I) | Yoxdur | Anti-A və Anti-B |
| A(II) | A | Anti-B |
| B(III) | B | Anti-A |
| AB(IV) | A və B | Yoxdur |
Hər qan qrupu eritrositdəki aqqlütinogenə və plazmadakı aqqlütininə görə fərqlənir.
| İl | Alim | Kəşf |
|---|---|---|
| 1900 | Karl Landşteyner | I, II və III qan qrupları |
| 1907 | Yan Yanski | IV qan qrupu |
| 1940 | Landşteyner və Aleksandr Viner | Rezus-faktor |
Qan qrupları sistemi və rezus-faktor ayrı-ayrı illərdə kəşf edilmişdir.
- 1Donor və resipiyenti müəyyən et: Donor A(II) qan qrupuna, resipiyent isə 0(I) qan qrupuna malikdir.
- 2Donorun eritrositlərinə bax: A(II) qrupunun eritrositlərində A aqqlütinogeni var.
- 3Resipiyentin plazmasına bax: 0(I) qrupunun plazmasında Anti-A və Anti-B aqqlütininləri var.
- 4Qarşılaşmanı yoxla: Donorun A aqqlütinogeni resipiyentin Anti-A aqqlütinini ilə eyniadlı olaraq qarşılaşır.
- 5Nəticə çıxar: Eyniadlı aqqlütinogen və aqqlütinin qarşılaşdığı üçün aqqlütinasiya baş verər, bu qanköçürmə uyğun deyil.
- 1Qan qruplarını müqayisə et: Nigar B(III), Azər isə A(II) qrupundadır — qan qrupları fərqlidir.
- 2Rezus-faktorları müqayisə et: Nigar Rh+, Azər isə Rh– göstərir — rezus-faktorlar da fərqlidir.
- 3Uyğunluğu qiymətləndir: Həm qan qrupu, həm rezus-faktor uyğun gəlmədiyi üçün bu qanköçürmə mümkün deyil.
- 4Nəticə: Nigarın qanı Azərə köçürülə bilməz.
0(I) qrupunun eritrositlərində heç bir aqqlütinogen yoxdur, amma onun plazmasında HƏM Anti-A, HƏM Anti-B aqqlütinini var — bunu 'heç nəsi yoxdur' ilə qarışdırmayın.
'Universal donor' və ya 'universal resipiyent' fikirlərini hazır fakt kimi əzbərləməyin — dərslikdə bu, cavabsız buraxılan müzakirə sualıdır.
Alim adlarını və illəri qarışdırmayın: 1900 — Landşteyner (I, II, III qrupları), 1907 — Yanski (IV qrup), 1940 — Landşteyner və Viner (rezus-faktor).
Qan qrupu və rezus-faktor irsidir və insanın ömrü boyu dəyişməz qalır.
Qaydalar
- 1Qan verən adama donor, qan köçürülən adama isə resipiyent deyilir.
- 2AB0 sistemində 0(I), A(II), B(III) və AB(IV) olmaqla dörd qan qrupu fərqləndirilir.
- 3Eritrositlərin membranındakı A və B aqqlütinogenləri, plazmadakı Anti-A və Anti-B aqqlütininləri qan qrupunu müəyyənləşdirir.
- 4Rezus-faktor eritrosit membranındakı xüsusi zülaldır; olan şəxslər Rh+, olmayan şəxslər Rh− sayılır.
- 5Uyğun olmayan qan köçürüldükdə eyniadlı aqqlütinogen və aqqlütininlərin qarşılaşması aqqlütinasiyaya və eritrositlərin parçalanmasına səbəb olur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir