Heyvanlarda qan dövranı
Qapalı və açıq qan dövranı, bir və iki qan dövranı, onurğalı heyvanların ürək kameralarının müqayisəsi.
Heyvanlarda qan dövranı sistemi orqanizmin hüceyrələrinə lazımi maddələri çatdırır və parçalanma məhsullarını kənarlaşdırır. Bu sistem qapalı və açıq ola bilər: qapalı qan dövranında qan ürək və damarlarda hərəkət edir (həlqəvi qurdlar, başayaqlı molyusklar, onurğalılar), açıq qan dövranında isə qan bədən boşluğu mayesi ilə qarışır və hərəkəti zəifdir (buğumayaqlılar, qarınayaqlı və ikitaylı molyusklar). Onurğalı heyvanların hamısında qan dövranı qapalıdır, lakin balıqlarda bir, digər qruplarda isə iki qan dövranı olur. Ürəyin kameralarının sayı da heyvan qruplarına görə dəyişir: balıqlarda iki, amfibi və sürünənlərdə üç (timsahda dörd), quş və məməlilərdə isə dörd kameralıdır. Timsahın ürəyi dördkameralı olsa da, ürəkdən çıxan arterial qan venoz qanla qismən qarışır. Şagird bu quruluş fərqlərini cədvəl və sxem üzərində müqayisə edərək mənimsəməlidir.
Məsələn: balığın ikikameralı ürəyində qan bir dəfə dövr edərkən qəlsəmələrdə oksigenlənir və birbaşa bədənə yayılır, halbuki məməlinin dördkameralı ürəyində arterial qan ürəyin sol, venoz qan isə sağ hissəsi ilə ayrı-ayrılıqda daşınır.
Əsas terminlər
| Heyvan qrupu | Kameraların sayı | Qeyd |
|---|---|---|
| Balıq | İki (1 qulaqcıq, 1 mədəcik) | Qan bir qan dövranında bir dəfə dövr edir |
| Amfibi, sürünən (timsah istisna) | Üç (2 qulaqcıq, 1 mədəcik) | Mədəcikdə yarımçıq arakəsmə var, arterial və venoz qan qarışır |
| Timsah | Dörd | Arakəsmə mədəciyi tam bölür, amma qan ürəkdən çıxarkən qismən qarışır |
| Quş, məməli | Dörd | Arterial (sol) və venoz (sağ) qan tam ayrı daşınır |
Kameraların sayı artdıqca arterial və venoz qanın qarışması azalır, amma timsah bu qaydanın istisnasıdır.
| Xüsusiyyət | Qapalı qan dövranı | Açıq qan dövranı |
|---|---|---|
| Qanın hərəkət yeri | Ürək və damarlarda | Bədən boşluğu mayesində |
| Hərəkət sürəti | Nisbətən sürətli | Zəifdir |
| Nümunə heyvanlar | Həlqəvi qurdlar, başayaqlı molyusklar, onurğalılar | Buğumayaqlılar, qarınayaqlı və ikitaylı molyusklar |
Qapalı sistemdə qan damar divarını tərk etmir, açıq sistemdə isə bədən boşluğunda sərbəst hərəkət edir.
- 11. İki kamera: Ürək iki kameralıdırsa (1 qulaqcıq, 1 mədəcik), heyvan balıqdır.
- 22. Üç kamera: Ürək üç kameralıdırsa (2 qulaqcıq, 1 mədəcik), heyvan amfibi və ya sürünəndir (timsah istisna).
- 33. Dörd kamera, qismən qarışma: Ürək dördkameralıdır, amma çıxan qan qismən qarışırsa, heyvan timsahdır.
- 44. Dörd kamera, tam ayrılma: Ürək dördkameralıdır və arterial-venoz qan tam ayrıdırsa, heyvan quş və ya məməlidir.
- 11. Ürəkdən çıxış: Balığın ürəyindən çıxan qan qarın aortası ilə qəlsəmələrə aparılır.
- 22. Oksigenlənmə: Qəlsəmələrdə qan oksigenlə zənginləşərək arterial qana çevrilir.
- 33. Bədənə yayılma: Arterial qan ürəyə qayıtmadan birbaşa bədən orqanlarına yayılır — bu bir qan dövranıdır.
- 44. Fərqi qeyd et: İki qan dövranlı heyvanlarda isə oksigenlənmiş qan əvvəlcə ürəyə qayıdır, yalnız sonra bədənə göndərilir.
Balığın ürəyi ikikameralıdır (1 qulaqcıq, 1 mədəcik) — bunu üçkameralı amfibi/sürünən ürəyi ilə qarışdırmayın.
Timsahın ürəyi dördkameralıdır, amma quş və məməlidən fərqli olaraq ürəkdən çıxan arterial qan venoz qanla qismən qarışır — dörd kamera avtomatik tam ayrılma demək deyil.
Kameraların sayı artdıqca arterial və venoz qanın qarışması azalır: balıq (2) → amfibi/sürünən (3, qarışır) → timsah (4, qismən qarışır) → quş/məməli (4, tam ayrılır).
Buğumayaqlılarda qan dövranı açıqdır və qanın hərəkət sürəti onurğalılardakı ilə müqayisədə zəifdir — 'açıq' sistemi sürətli deyil, əksinə zəif hesab edin.
Qaydalar
- 1Qan dövranı sistemi qapalı və açıq ola bilər; qapalı qan dövranında qan ürək və damarlarda, açıq qan dövranında isə bədən boşluğu mayesində hərəkət edir.
- 2Həlqəvi qurdlar, başayaqlı molyusklar və onurğalılarda qan dövranı qapalı, buğumayaqlılar, qarınayaqlı və ikitaylı molyusklarda isə açıqdır.
- 3Balıqlarda bir qan dövranı, amfibi, sürünən, quş və məməlilərdə isə iki qan dövranı (ağciyər dövranı və böyük qan dövranı) olur.
- 4Balığın ürəyi iki, amfibi və sürünənin (timsah istisna) ürəyi üç, timsah, quş və məməlinin ürəyi isə dörd kameralıdır.
- 5Ürək kameralarının sayı artdıqca arterial və venoz qanın qarışması azalır; quşlarda və məməlilərdə ürəyin sol hissəsində arterial, sağ hissəsində venoz qan daşınır, timsahda isə ürək dördkameralı olsa da qan qismən qarışır.
- 6Hemolimfa açıq qan dövranlı onurğasızlarda qanın funksiyasını yerinə yetirən rəngsiz və ya sarımtıl bir mayedir, lakin həşəratlarda qazlar mübadiləsində iştirak etmir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir