Bitki orqanizmində maddələrin daşınması
Kök tükcükləri ilə su alınması, ksilemdə kök təzyiqi-kapilyarlıq-transpirasiya, floemdə mənbə-hovuz daşınması.
Bu mövzu bitki orqanizmində su, mineral maddələr və fotosintez məhsullarının necə daşındığını izah edir. Kök tükcükləri (əmici tellər) torpaqdan su və mineral maddələri udaraq epidermis, qabıq hüceyrələri və endoderma vasitəsilə kök borucuqlarına ötürür. Ksilemdə daşınma biristiqamətlidir və aşağıdan yuxarıya doğru baş verir; bu hərəkətə kök təzyiqi, kapilyarlıq, yarpağın sorucu qüvvəsi və transpirasiya təsir göstərir. Kök tükcükləri ilə torpaq arasındakı su potensialı fərqindən yaranan osmotik təzyiq kök təzyiqini yaradır və kök təzyiqinin təsiri quttasiya hadisəsində müşahidə olunur. Transpirasiya zamanı su yarpaqdakı ağızcıqlar və gövdədəki mərciməklərdən buxarlanır; buna bitkinin anatomik quruluşu və mühit amilləri təsir edir, hidrofit, mezofit və kserofit bitkilər isə fərqli uyğunlaşmalar nümayiş etdirir. Fotosintez nəticəsində əmələ gələn üzvi maddələr floem şirəsi ilə ikiistiqamətli və ksilemdən yavaş daşınır; floem şirəsində ən çox həll olunan maddə şəkərdir, burada aminturşular, minerallar və hormonlar da mövcuddur. Üzvi maddələr mənbə hüceyrələrdən hovuz hüceyrələrinə təzyiq ilə axın nəzəriyyəsinə görə ötürülür.
Məsələn: yarpaq mezofil hüceyrələrində sintez olunan qlükoza floem vasitəsilə böyüməkdə olan meyvə hissələrinə, yəni şəkər hovuzuna daşınır.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Ksilem | Floem |
|---|---|---|
| Daşınan maddə | Su və suda həll olmuş mineral maddələr | Fotosintez məhsulları, əsasən şəkər |
| İstiqamət | Biristiqamətli, aşağıdan yuxarıya | İkiistiqamətli, mənbədən hovuza |
| Sürət | Nisbətən sürətli | Ksilemdən yavaş |
Ksilem torpaqdan alınanı, floem isə yarpaqda sintez olunanı daşıyır — istiqamət və sürətləri fərqlidir.
| Bitki qrupu | Ağızcıqların yerləşməsi | Digər uyğunlaşma |
|---|---|---|
| Hidrofit | Yarpağın üst səthində, çox sayda | Suyun səthində və ya suda yaşamağa uyğunlaşmışdır |
| Mezofit | Yarpağın hər iki tərəfində | Nisbətən rütubətli quru mühitə uyğunlaşmışdır |
| Kserofit | Xırda və az sayda | Gövdə və yarpaqları tükcüklərlə örtülü, kök sistemi güclü inkişaf etmiş |
Ağızcıqların sayı və yeri bitkinin yaşadığı mühitin rütubət səviyyəsinə uyğunlaşır.
- 11. Udulma: Kök tükcükləri (əmici tellər) torpaqdan su və mineral maddələri udur.
- 22. Epidermisdən keçid: Su epidermis hüceyrələrindən daxilə doğru hərəkət edir.
- 33. Qabıq hüceyrələrindən keçid: Sonra qabıq hüceyrələrindən keçərək kökün mərkəzinə yaxınlaşır.
- 44. Endodermadan ksilemə: Endodermadan keçərək kök borucuqlarına, yəni ksilemə çatır və oradan yuxarı daşınır.
- 11. Su potensialı fərqi: Kök tükcüyündəki suyun potensialı ilə onu əhatə edən torpaqdakı suyun potensialı arasında fərq olur.
- 22. Osmotik təzyiq: Bu fərq osmotik təzyiq yaradır.
- 33. Kök təzyiqinin əmələ gəlməsi: Osmotik təzyiq kök təzyiqini əmələ gətirir və suyu yuxarı doğru itələyir.
- 44. Müşahidə: Kök təzyiqinin təsiri, rütubət yüksək və su sorulması sürətli olduqda, quttasiya hadisəsində müşahidə olunur.
Ksilemdə daşınma biristiqamətli və aşağıdan yuxarıyadır, floemdə isə ikiistiqamətlidir və ksilemdən yavaşdır — bu ikisini qarışdırmayın.
Üzvi maddə sintez edən yarpaq (mezofil) hüceyrələri mənbə, üzvi maddəni istifadə edən və ya saxlayan kök, meyvə hüceyrələri isə hovuz adlanır — yerini dəyişməyin.
Bəzi ot bitkilərinin gövdəsi eninə kəsiləndə suyun kəsilmiş səthdən bir müddət xaricə axması kök təzyiqinin mövcudluğunu göstərən müşahidədir.
Hündürgövdəli ağaclarda kök təzyiqi və kapilyarlıq yeganə hərəkətverici qüvvə deyil, suyun yuxarı hərəkətində yalnız köməkçi amil kimi iştirak edir.
Qaydalar
- 1Ksilemdə su və mineral maddələrin daşınması biristiqamətlidir və aşağıdan yuxarıya doğru baş verir.
- 2Kök təzyiqi, kapilyarlıq, yarpağın sorucu qüvvəsi və transpirasiya suyun yuxarı hərəkətinə təsir edən amillərdir.
- 3Floemdə fotosintez məhsulları ikiistiqamətli və ksilemdən yavaş daşınır.
- 4Mənbə hüceyrələr üzvi maddə sintez edir, hovuz hüceyrələr isə onu istifadə edir və ya ehtiyat halında saxlayır.
- 5Transpirasiya sürəti bitkinin anatomik xüsusiyyətlərindən (yarpaq səthi, kutikula, ağızcıq sayı) və mühit amillərindən (işıq, külək, rütubət, temperatur) asılıdır.
- 6Hidrofit, mezofit və kserofit bitkilər transpirasiyaya fərqli uyğunlaşmalara malikdir.
- 7Kök tükcüyü epidermis hüceyrəsinin nazik çıxıntısıdır və kökün uducu səthinin sahəsini artırır.
- 8Ksilemin kapilyar oduncaq boruları cansız hüceyrələrdən təşkil edildiyi üçün suyun hərəkətinə müqavimət göstərmir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir