bio8-2.2· Bölmə 2. Bitki orqanizmi· ~13 dəq

Fotosintez

Xlorofilin rolu, fotosintezin sadələşdirilmiş tənliyi və işıq, karbon qazı, su, temperatur amillərinin təsiri.

Fotosintez yaşıl bitkilərin Günəş işığı enerjisindən istifadə edərək qeyri-üzvi maddələrdən üzvi qida maddələri hazırladığı prosesdir. Bu proses xloroplastlarda yerləşən yaşıl piqment olan xlorofilin Günəşin işıq enerjisini udmasından başlayır; xlorofil bu enerjini kimyəvi enerjiyə çevirərək kimyəvi reaksiyaların baş verməsinə imkan yaradır. Fotosintezin sadələşdirilmiş tənliyinə görə, tutulan enerji karbon qazını və suyu qlükoza ilə oksigenə çevirmək üçün istifadə olunur; əslində isə bitki bu yolla bütün üzvi birləşmələrini hazırlayır. Yaşıl bitkilər avtotrof orqanizm olduğu üçün qidasını özü sintez edir, digər canlılar isə üzvi molekulları bilavasitə və ya dolayı yolla bitkilərdən əldə edir. Fotosintezin sürətinə daxili amillər (xloroplastın miqdarı, xlorofilin tərkibi, sitoplazmanın tərkibi, yarpağın quruluşu və yaşı) və xarici amillər (işıq, karbon qazı, su, temperatur) təsir göstərir; bu amillər bitki üçün həm də məhdudlaşdırıcı rol oynayır.

📌Nümunə

Məsələn: lobya toxumu əkilmiş üç qabdan yalnız su və Günəş işığını eyni vaxtda alan nəzarət qabındakı bitki normal inkişaf edir, halbuki su və ya işıqdan məhrum qablardakı bitkilər zəif böyüyür.

Əsas terminlər

Fotosintez — Yaşıl bitkilərin Günəşin işıq enerjisindən istifadə edərək qeyri-üzvi maddələrdən üzvi qida maddələri hazırladığı proses.

Xlorofil — Xloroplastların tərkibindəki yaşıl piqment; Günəşin işıq enerjisini udaraq kimyəvi enerjiyə çevirir.

Xloroplast — Xlorofilin yerləşdiyi bitki hüceyrəsi orqanoidi; fotosintez üçün lazım olan fermentlər bitki hüceyrələrində, o cümlədən burada yerləşir.

Avtotrof orqanizm — Qidasını özü sintez edən orqanizm; yaşıl bitkilər bu qrupa aiddir, digər canlılar üzvi molekulları bilavasitə və ya dolayı yolla bitkilərdən əldə edir.

Fotosintezin sadələşdirilmiş tənliyi — Tutulan işıq enerjisi ilə karbon qazı və suyun qlükoza və oksigenə çevrilməsi; bitki əslində bütün üzvi birləşmələrini bu yolla hazırlayır.

Məhdudlaşdırıcı amil — Fotosintezin sürətinə təsir edən və onu məhdudlaşdıran daxili və ya xarici amil, məsələn işıq, karbon qazı, su və ya temperatur.

Fotosintezə təsir edən amillər

Amil növü	Nümunələr
Daxili amillər	Xloroplastın miqdarı, xlorofilin tərkibi və miqdarı, sitoplazmanın tərkibi, yarpağın quruluşu və yaşı
Xarici amillər	İşıq, karbon qazı, su, temperatur

Daxili amillər bitkinin öz quruluşu ilə, xarici amillər isə mühitlə bağlıdır; hər ikisi fotosintez sürəti üçün məhdudlaşdırıcı rol oynayır.

Lobya təcrübəsi: üç qabın şəraiti və nəticəsi

Qab	Şərait	Nəticə
Qab 1 (nəzarət)	Su və Günəş işığı	Bitki normal inkişaf edir
Qab 2	Yalnız Günəş işığı, su verilmir	Bitki zəif böyüyür
Qab 3	Qaranlıqda, yalnız su verilir	Bitki zəif böyüyür

Qab 1 ilə Qab 3-ün müqayisəsi işığın, Qab 1 ilə Qab 2-nin müqayisəsi isə suyun zəruriliyini göstərir.

✎Fotosintezin sadələşdirilmiş tənliyini izah et

11. İlkin maddələr: Karbon qazı və su fotosintezin sadələşdirilmiş tənliyinin ilkin maddələridir.
22. Enerjinin udulması: Xlorofil xloroplastda Günəşin işıq enerjisini udur və onu kimyəvi enerjiyə çevirir.
33. Çevrilmə: Bu kimyəvi enerjidən istifadə edərək karbon qazı və su qlükoza və oksigenə çevrilir.
44. Nəticə: Tənlikdə yalnız qlükoza göstərilsə də, bitki əslində bu yolla bütün üzvi birləşmələrini hazırlayır.

✎Lobya təcrübəsində suyun zəruriliyini necə sübut etmək olar

11. Nəzarət qabını götür: Qab 1 (nəzarət) həm su, həm Günəş işığı alır və normal inkişaf edir.
22. Müqayisə qabını seç: Qab 2 yalnız Günəş işığı alır, su verilmir; işıq hər iki qabda eynidir.
33. Yeganə fərqi müəyyən et: Qab 1 və Qab 2 arasındakı yeganə fərq sudur, ona görə bu cüt suyun zəruriliyini yoxlayır.
44. Nəticəni çıxar: Qab 1 normal, Qab 2 zəif inkişaf etdiyi üçün suyun fotosintez üçün zəruri olduğu sübut olunur.

🚫Tez-tez səhv

Atmosferdə karbon qazının miqdarı 0,03%-dir — 3%, 21% və ya 78% ilə qarışdırmayın, bu rəqəmlər başqa qazlara aiddir.

🚫Tez-tez səhv

İşıq, karbon qazı, su və temperatur xarici amillərdir; xloroplastın miqdarı, xlorofilin tərkibi, sitoplazmanın tərkibi və yarpağın quruluşu/yaşı isə daxili amillərdir — bu iki qrupu qarışdırmayın.

⚠️Diqqət

İşığın, karbon qazının və suyun miqdarı artdıqca fotosintezin sürəti yalnız müəyyən həddə qədər artır, sonra sabitləşir — 'nə qədər çox, bir o qədər sürətli' həmişə doğru deyil.

💡Qeyd

Fotosintezin sadələşdirilmiş tənliyi yalnız qlükoza və oksigeni göstərir, amma bitki əslində bu yolla bütün üzvi birləşmələrini (nəinki təkcə qlükozanı) hazırlayır.

Qaydalar

1Fotosintez yalnız xlorofil daşıyan yaşıl bitkilərdə (avtotrof orqanizmlərdə) baş verir.
2Xlorofil xloroplastların tərkibindəki yaşıl piqmentdir və Günəşin işıq enerjisini udaraq kimyəvi enerjiyə çevirir.
3Fotosintezin sadələşdirilmiş tənliyinə görə karbon qazı və su işıq enerjisi vasitəsilə qlükoza və oksigenə çevrilir; bitkilər isə bu yolla bütün üzvi birləşmələrini hazırlayır.
4Fotosintezə daxili amillər (xloroplastın miqdarı, xlorofilin tərkibi və miqdarı, sitoplazmanın tərkibi, yarpağın anatomik quruluşu və yaşı) və xarici amillər (işıq, karbon qazı, su, temperatur) təsir göstərir.
5İşığın intensivliyi, karbon qazının miqdarı və suyun miqdarı artdıqca fotosintezin sürəti müəyyən həddə qədər artır, sonra sabitləşir.
6Su çatışmazlığı ağızcıqların qapayıcı hüceyrələrinin bağlanmasına və nəticədə karbon qazı udulmasının azalaraq fotosintez sürətinin aşağı düşməsinə səbəb olur.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

Asan Orta Çətin Qarışıq