Bitki orqanizmi və qazlar mübadiləsi
Bitki toxumalarının (törədici, parenxim, örtük, mexaniki, ötürücü) quruluşu və ağızcıqların qazlar mübadiləsindəki rolu.
Bitki orqanları — kök, gövdə və yarpaq — bir-birindən forma və funksiyasına görə fərqlənən müxtəlif hüceyrələrdən, yəni toxumalardan təşkil olunur. Toxumalar mənşəyinə görə iki əsas qrupa bölünür: törədici (meristem) və daimi toxumalar. Meristem hüceyrələri kiçik, nazik qılaflı, iri nüvəli və adətən vakuolsuzdur; kökün və zoğun uc hissələrində, həmçinin kambidə daim bölünərək bitkinin böyüməsini təmin edir. Meristemdən inkişaf edən daimi toxumalar örtük, parenxim, mexaniki, ötürücü və ifrazat toxuması kimi qruplaşdırılır. Parenxim bitkinin əsas toxumasıdır və yarpaq lətində fotosintez, gövdənin özəyində və kökün qabıq hissəsində isə ehtiyat qida toplama funksiyasını yerinə yetirir. Örtük toxuma bitkini su itkisindən qoruyur, onun ixtisaslaşmış hüceyrələri ağızcıqları əmələ gətirir; qapayıcı hüceyrələrdəki turqor təzyiqinin dəyişməsi ağızcığın açılıb-bağlanmasını, deməli qazlar mübadiləsini idarə edir. Mexaniki toxuma dayaq rolunu, ötürücü toxuma isə ksilem və floem vasitəsilə maddələrin daşınmasını təmin edir.
Məsələn: yarpaq epidermisinin ixtisaslaşmış hüceyrələri olan, bir-birinə baxan iki paxlavari qapayıcı hüceyrə aralarındakı ağızcıq yarığını əhatə edir və bu hüceyrələrdə turqor təzyiqi dəyişdikcə yarıq açılıb-bağlanaraq bitkinin qaz və su buxarı mübadiləsini tənzimləyir.
Əsas terminlər
| Toxuma | Yerləşdiyi yer | Əsas funksiya |
|---|---|---|
| Parenxim | Yarpaq lətində, gövdə özəyində, kök qabığında | Fotosintez / ehtiyat qida toplama |
| Örtük (epidermis) | Bitkinin bütün xarici səthi | Su itkisindən qoruma, ağızcıqlarla qaz mübadiləsi |
| Mexaniki | Gövdənin oduncaq/qabıq hissəsi, yarpaq, çiçək saplağı | Dayaq rolu |
| Ksilem | Gövdə daxilində, qabıqla oduncaq arasında | Su və mineralların kökdən yuxarı daşınması |
| Floem | Gövdə daxilində, ksilemin yanında | Üzvi maddələrin kök-yarpaq arasında daşınması |
Bütün daimi toxumalar meristem hüceyrələrindən inkişaf edir.
| Xüsusiyyət | Ksilem | Floem |
|---|---|---|
| Hüceyrə vəziyyəti | Ölü | Canlı |
| Hüceyrə qılafı | Qalın | Nazik, ələk arakəsməli |
| Daşıdığı maddə | Su və minerallar | Üzvi maddələr (fotosintez məhsulları) |
| Hərəkət istiqaməti | Kökdən yuxarıya (birtərəfli) | Kök-yarpaq arasında ikiistiqamətli |
Hər ikisi ötürücü toxumanın tərkib hissəsidir, lakin quruluşu və daşıdığı maddə tamamilə fərqlidir.
- 1Verilən: Bir hüceyrə qrupu qalın qılaflı, ölü, üst-üstə düzülmüş və eninə arakəsmələri dağılmışdır.
- 2Addım 1: Canlı/ölü vəziyyətinə bax: hüceyrələr ölüdür — bu, meristem və floemi istisna edir, çünki onlar canlıdır.
- 3Addım 2: Qılafın qalınlığına bax: qalın qılaf ksilem hüceyrələrinə xas xüsusiyyətdir.
- 4Nəticə: Bu hüceyrələr ksilem toxumasına aiddir.
- 1Verilən: Toxuma gövdənin qabıq və oduncaq hissələri arasında yerləşir və hüceyrələri daim bölünür.
- 2Addım 1: Bölünmə xüsusiyyətinə bax: daim bölünən hüceyrələr törədici (meristem) toxumaya aiddir.
- 3Addım 2: Yerləşdiyi mövqeyə bax: qabıqla oduncaq arasında yerləşən törədici toxuma kambidir.
- 4Nəticə: Bu toxuma kambidir və gövdənin eninə böyüməsini təmin edir.
Ksilem və floemdəki hərəkət istiqamətini qarışdırmaq olmaz — ksilemdə hərəkət yalnız kökdən yuxarıya doğrudur, floemdə isə kök və yarpaqlar arasında ikiistiqamətlidir.
Meristem hüceyrələrini daimi toxuma hüceyrələri ilə qarışdırmaq olmaz — meristem vakuolsuz və daim bölünən hüceyrələrdir, daimi toxumaya çevriləndə isə vakuolları böyüyür və bölünmə dayanır.
"Parenxim" = "əsas toxuma" sinonimlərini örtük və ya mexaniki toxuma ilə qarışdırmaq olmaz — parenximin əsas funksiyası fotosintez və ehtiyat qida toplamadır.
Funksiyaya görə yadda saxla: dayaq → mexaniki, qoruma → örtük, daşınma → ksilem/floem, böyümə → törədici (meristem), fotosintez/ehtiyat → parenxim.
Qaydalar
- 1Mənşəyinə görə bitki toxumaları törədici (meristem) və daimi toxumalara ayrılır.
- 2Törədici toxuma hüceyrələri daim bölünərək yeni hüceyrələr əmələ gətirir; meristem hüceyrələri kiçik, nazik qılaflı, iri nüvəli və adətən vakuolsuz olur.
- 3Daimi toxumalar örtük, parenxim, mexaniki, ötürücü və ifrazat toxumalarına qruplaşdırılır.
- 4Ağızcıq iki paxlavari qapayıcı hüceyrədən və onların əhatə etdiyi ağızcıq yarığından ibarətdir; bu hüceyrələrdə turqor təzyiqi dəyişdikdə açılıb-bağlanır.
- 5Ksilem su və suda həll olmuş mineralları kökdən yuxarı daşıyır, floemdə isə üzvi maddələr kök və yarpaqlar arasında ikiistiqamətli hərəkət edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir