Maddələrin hüceyrə membranında daşınması
Diffuziya, osmos, plazmoliz-turqor hadisələri və faqositoz-pinositoz yolu ilə maddə daşınması.
Hüceyrə membranı maddələrin hüceyrəyə daxil olmasını və xaric olmasını tənzimləyən seçib-keçirici sərhəddir. Mayelərin və qazların zərrəcikləri kinetik enerjiyə malik olduqları üçün təsadüfi hərəkət edir və nəticədə yüksək konsentrasiyalı sahədən aşağı konsentrasiyalı sahəyə – konsentrasiya qradiyenti istiqamətində – yayılır; bu proses diffuziya adlanır və qradiyent nə qədər böyük olarsa, diffuziya bir o qədər sürətli gedir. Bu sayədə oksigen və karbon qazı alveollarla qan arasında sərbəst mübadilə edir, zülallar isə membrandan keçə bilmir. Su molekullarının yarımkeçirici membrandan yüksək su potensialından aşağı su potensialına doğru diffuziyasına isə osmos deyilir. Hüceyrə aşağı su potensiallı mühitdə su itirib büzüşürsə, bitkidə bu hal plazmoliz, heyvan hüceyrəsində sadə büzülmə adlanır; əksinə, yüksək su potensiallı mühitdə bitki hüceyrəsi turqor vəziyyətinə keçir, heyvan hüceyrəsi isə lizis vəziyyətinə düşür. Kartof dilimləri ilə aparılan təcrübə bu dəyişiklikləri ölçməyə imkan verir. İri hissəciklər membrandan diffuziya yolu ilə keçə bilmədiyi üçün hüceyrə onları faqositoz və pinositoz vasitəsilə udur.
Məsələn: leykositlər patogen mikroorqanizmləri psevdopodları ilə əhatə edib faqositoz yolu ilə uduraraq zərərsizləşdirir.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Diffuziya | Osmos |
|---|---|---|
| Hərəkət edən | Zərrəciklər (məs. O₂, CO₂) | Su molekulları |
| İstiqamət | Yüksək konsentrasiyadan aşağı konsentrasiyaya | Yüksək su potensialından aşağı su potensialına |
| Sürət/dayanma şərti | Qradiyent böyüdükcə sürətlənir | Su tarazlığı əldə olunana qədər davam edir |
| Nümunə | Alveollarda O₂/CO₂ mübadiləsi | Kartof dilimi təcrübəsi |
Osmos, əslində su molekulları üçün gedən xüsusi bir diffuziya növüdür.
| Mühit | Bitki hüceyrəsində | Heyvan hüceyrəsində |
|---|---|---|
| Aşağı su potensiallı mühit (su itirir) | Plazmoliz (hüceyrə qılafı sayəsində yalnız azca kiçilir) | Sadə büzülmə |
| Yüksək su potensiallı mühit (su alır) | Turqor (deplazmoliz) | Lizis (eritrositdə hemoliz) |
Bitki hüceyrəsinin möhkəm hüceyrə qılafı olduğu üçün nəticələr heyvan hüceyrəsindən fərqlənir.
- 1Verilən: Bitki hüceyrəsi aşağı su potensiallı bir məhlulda yerləşdirilib.
- 2Addım 1: Su potensialı fərqinə bax: mühitin su potensialı hüceyrədən aşağıdır, deməli su osmos yolu ilə hüceyrəni tərk edəcək.
- 3Addım 2: Nəticəni müəyyən et: sitoplazma su itirərək hüceyrə qılafından kənara çəkilir — bu hadisə plazmolizdir.
- 4Nəticə: Hüceyrə qılafı möhkəm olduğu üçün hüceyrənin ümumi ölçüsü yalnız azca kiçilir, forması əsasən qalır.
- 1Verilən: Leykosit orqanizmə daxil olmuş iri, bərk bir bakteriyanı zərərsizləşdirməlidir.
- 2Addım 1: Hissəciyin ölçüsünü qiymətləndir: bakteriya iri və bərkdir, membrandan sərbəst diffuziya ilə keçə bilməz.
- 3Addım 2: Uyğun prosesi seç: iri hissəciklər psevdopodlarla əhatələnərək udulur — bu, faqositozdur.
- 4Nəticə: Əmələ gələn qida qovuqcuğu (faqosom) lizosomla birləşərək həzm vakuolunu yaradır və patogen zərərsizləşdirilir.
Diffuziya və osmosun hər hansı enerji tələb etdiyini düşünmək səhvdir — bunlar zərrəciklərin öz kinetik enerjisi hesabına baş verən passiv proseslərdir.
Turqoru plazmolizlə qarışdırmaq olmaz — turqor yüksək su potensiallı mühitdə (hüceyrə su alaraq gərginləşir), plazmoliz isə aşağı su potensiallı mühitdə (hüceyrə su itirərək büzüşür) baş verir.
Faqositoz iri və bərk hissəcikləri, pinositoz isə həll olunmuş maddələri damla şəklində udur — imtahanda bu ikisini qarışdırmaq tez-tez rast gəlinən səhvdir.
Heyvan hüceyrəsində "lizis/hemoliz", bitki hüceyrəsində isə "turqor/plazmoliz" terminlərinin işlənməsi hüceyrə qılafının (divarının) olub-olmaması ilə bağlıdır.
Qaydalar
- 1Diffuziya zərrəciklərin təsadüfi hərəkəti nəticəsində yüksək konsentrasiyalı sahədən aşağı konsentrasiyalı sahəyə – konsentrasiya qradiyenti istiqamətində – hərəkətidir; qradiyent nə qədər böyük olarsa, diffuziya bir o qədər sürətli gedir.
- 2Oksigen və karbon qazı hüceyrə membranından diffuziya yolu ilə keçə bilir, zülallar isə keçə bilmir.
- 3Osmos su molekullarının yarımkeçirici membrandan yüksək su potensialından aşağı su potensialına doğru diffuziyasıdır və membranın hər iki tərəfində su tarazlığı əldə olunana qədər davam edir.
- 4Hüceyrə aşağı su potensiallı mühitdə su itirərək büzüşür – bitkidə plazmoliz, heyvanda sadə büzülmə baş verir; yüksək su potensiallı mühitdə isə bitkidə turqor (deplazmoliz), heyvanda lizis, eritrositlərdə isə hemoliz baş verir.
- 5Bitki hüceyrəsi aşağı su potensiallı mühitdə hüceyrə qılafı möhkəm olduğu üçün yalnız azca kiçilir, heyvan hüceyrəsi isə hüceyrə divarı olmadığından büzüşür və ölçüləri kiçilir.
- 6Məməlilərdə böyrək qan plazmasının və toxuma mayelərinin su potensialını hüceyrələrin sitoplazması ilə eyni səviyyədə saxlayır.
- 7Faqositoz iri və bərk hissəciklərin psevdopodlarla əhatələnərək udulması, pinositoz isə həll olunmuş maddələrin damla şəklində udulmasıdır; hər ikisi iri hissəciklərin diffuziya ilə keçə bilmədiyi hallarda işə düşür.
- 8Faqosom (qida qovuqcuğu) lizosomla birləşərək həzm vakuolunu əmələ gətirir; leykositlər patogenləri bu yolla udub zərərsizləşdirir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir