Fermentlər
Fermentlərin bioloji katalizator kimi rolu, aktivləşmə enerjisi, substrat-fəal mərkəz uyğunluğu və temperatur/pH təsiri.
Fermentlər canlı hüceyrələrdə maddələr mübadiləsini idarə edən bioloji katalizator zülallarıdır. Kimyəvi reaksiya zamanı əvvəlcə köhnə rabitələr qırılır, sonra yeniləri yaranır; bunun üçün tələb olunan minimum enerjiyə aktivləşmə enerjisi deyilir. Fermentlər bu enerjini azaldaraq reaksiyanı sürətləndirir, özləri isə reaksiya nəticəsində heç bir kimyəvi dəyişikliyə məruz qalmır və buna görə təkrar-təkrar istifadə oluna bilir. Fermentin təsir etdiyi molekula substrat, reaksiya nəticəsində əmələ gələn molekula isə məhsul deyilir; substratın bir hissəsi qıfıla daxil olan açar kimi fermentin fəal mərkəzinə uyğunlaşır. Fermentlər spesifikdir – hər biri yalnız müəyyən bir reaksiya növünü kataliz edir və başqa maddələrə təsir göstərmir. Bəzi fermentlər hüceyrə daxilində fəaliyyət göstərir, digərləri isə müəyyən orqanların hüceyrələri tərəfindən sintez olunub ifraz edilərək hüceyrədən kənarda işləyir. Fermentlərin fəallığı temperatur və mühitin pH göstəricisindən asılıdır, buna görə qidaların soyuducuda saxlanması onların fəaliyyətini ləngidir və qidanın xarab olmasının qarşısını alır.
Məsələn: qaraciyər hüceyrələrində zərərli hidrogen peroksidi parçalayan katalaza hüceyrədaxili, yağları yağ turşularına və qliserinə parçalayan lipaza isə hüceyrəxarici fermentə nümunədir.
Əsas terminlər
| Ferment | Substrat | Kataliz etdiyi proses |
|---|---|---|
| Katalaza | Hidrogen peroksid | Hidrogen peroksidin parçalanması |
| Lipaza | Yağlar | Yağ turşusu və qliserinə parçalanma |
| Amilaza | Nişasta | Maltozaya çevrilmə |
| Proteaza | Zülallar | Aminturşulara parçalanma |
Hər ferment spesifikdir — yalnız öz substratına təsir göstərir, başqa maddələrə yox.
| Xüsusiyyət | Hüceyrədaxili ferment | Hüceyrəxarici ferment |
|---|---|---|
| Sintez yeri | Hüceyrə daxilində | Hüceyrə daxilində, sonra ifraz olunur |
| Fəaliyyət yeri | Hüceyrə daxilində | Hüceyrədən kənarda |
| Nümunə | Katalaza | Lipaza, amilaza |
Hər iki qrup hüceyrə daxilində sintez olunur, lakin fəaliyyət yerlərinə görə fərqlənirlər.
- 1Verilən: Təcrübədə 5 saniyə ərzində 20 ədəd diş çöpü sındırılıb (sürət = sındırılan sayı ÷ vaxt).
- 2Addım 1: Düsturu tətbiq et: sürət = 20 ədəd ÷ 5 saniyə.
- 3Addım 2: Hesabla: 20 ÷ 5 = 4.
- 4Nəticə: Reaksiya sürəti 4 diş çöpü/saniyədir.
- 1Verilən: Qaraciyər hüceyrələrində zərərli hidrogen peroksidi (H₂O₂) parçalayan ferment var.
- 2Addım 1: Fermentin substratını tap: hidrogen peroksid.
- 3Addım 2: Fəaliyyət yerini yoxla: proses qaraciyər hüceyrəsinin özündə baş verir, deməli hüceyrədaxilidir.
- 4Nəticə: Bu ferment katalazadır — hüceyrədaxili fermentə nümunədir.
Ferment reaksiyada sərf olunur düşüncəsi səhvdir — ferment reaksiya nəticəsində heç bir kimyəvi dəyişikliyə məruz qalmır, ona görə də təkrar-təkrar istifadə oluna bilir.
"Fermentlər suda həll olmur" fikri səhvdir — dərslikdə fermentlərin suda həll olduğu göstərilir.
Substrat və məhsulu qarışdırmaq olmaz — substrat reaksiyaya girən molekuldur, məhsul isə reaksiya nəticəsində əmələ gələndir.
Açar-qıfıl prinsipi: substratın bir hissəsi qıfıla daxil olan açar kimi fermentin fəal mərkəzinə uyğunlaşır; buna görə hər ferment yalnız öz substratına təsir göstərir (spesifiklik).
Qaydalar
- 1Fermentlər bioloji katalizator funksiyasını yerinə yetirən zülallardır.
- 2Aktivləşmə enerjisi kimyəvi reaksiyanın baş verməsi üçün tələb olunan minimum enerji miqdarıdır.
- 3Fermentin təsir etdiyi molekula substrat, reaksiya nəticəsində əmələ gələn molekula isə məhsul deyilir.
- 4Fermentlər spesifikdir: hər biri yalnız bir növ reaksiyanı kataliz edir.
- 5Fermentlərin fəallığı temperaturdan və mühitin pH göstəricisindən asılıdır.
- 6Fermentlər hüceyrədaxili (məsələn, katalaza) və hüceyrəxarici (məsələn, lipaza, amilaza) ola bilər.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir