Hüceyrənin üzvi birləşmələri
Karbohidratlar, lipidlər, zülallar və nuklein turşularının quruluşu, monomerləri və hüceyrədəki rolu.
Bu dərsdə hüceyrənin əsas üzvi birləşmələri – karbohidratlar, lipidlər, zülallar və nuklein turşuları öyrənilir. Bütün bu birləşmələrin əsasını karbon atomlarının zəncir, şaxə və halqa şəklində "skelet" əmələ gətirmə qabiliyyəti təşkil edir. Karbohidratlar karbon, hidrogen və oksigendən ibarət olub sadə və mürəkkəb olur: sadə karbohidratlara monosaxaridlər (qlükoza, fruktoza, qalaktoza) və disaxaridlər (maltoza, laktoza, saxaroza), mürəkkəb karbohidratlara isə polisaxaridlər (nişasta, qlikogen, sellüloza) aiddir; onlar orqanizmi enerji ilə təmin edir. Lipidlər də eyni üç elementdən ibarətdir, lakin tərkibində oksigen azdır; yağlar qliserol və üç yağ turşusundan qurulur. Zülallar karbon, hidrogen, oksigen və azotdan ibarət olub aminturşuların kondensləşməsi ilə əmələ gələn zəncirin qatlanmasından yaranır. Nuklein turşuları – DNT və RNT – nukleotidlərdən (pentoza şəkəri, azotlu əsas, fosfat qrupu) qurulub irsi məlumatın saxlanılmasında və ötürülməsində rol oynayır. Qidalarda karbohidrat və zülalın mövcudluğu yod və mis (II) sulfat sınaqları ilə aşkar edilə bilər.
Məsələn: qidaya yod məhlulu əlavə edildikdə tünd-göy rəngin əmələ gəlməsi tərkibdə nişastanın olduğunu göstərir.
Əsas terminlər
| Birləşmə | Tərkib elementləri | Monomeri |
|---|---|---|
| Karbohidrat | Karbon, hidrogen, oksigen | Monosaxarid (məs. qlükoza) |
| Lipid | Karbon, hidrogen, oksigen (az) | Qliserol + yağ turşusu |
| Zülal | Karbon, hidrogen, oksigen, azot | Aminturşu |
| Nuklein turşusu | Karbon, hidrogen, oksigen, azot, fosfor | Nukleotid |
Bütün dörd birləşmənin əsasında karbon atomlarının "skelet" əmələ gətirmə qabiliyyəti dayanır.
| Sınaq | Aşkarladığı maddə | Müsbət nəticə (rəng) | Mənfi nəticə (rəng) |
|---|---|---|---|
| Yod məhlulu | Nişasta | Tünd-göy | Narıncı-qəhvəyi |
| Mis (II) sulfat (qələvi mühitdə) | Zülal | Bənövşəyi | Mavi (dəyişməz) |
İki sınağın nəticələri bir-birindən asılı deyil; bir nümunə hər iki sınağa da müsbət cavab verə bilər.
- 1Verilən: C nümunəsinə yod məhlulu əlavə edildikdə tünd-göy rəng, mis (II) sulfat məhlulu əlavə edildikdə isə bənövşəyi rəng alınıb.
- 2Addım 1: Yod sınağının nəticəsini oxu: tünd-göy rəng — nişastanın olduğunu göstərir.
- 3Addım 2: Mis (II) sulfat sınağının nəticəsini oxu: bənövşəyi rəng — zülalın olduğunu göstərir.
- 4Nəticə: C nümunəsinin tərkibində həm nişasta, həm də zülal var.
- 1Verilən: İki monosaxarid molekulu birləşərək disaxarid əmələ gətirir; hər monosaxaridin formulu C₆H₁₂O₆-dır.
- 2Addım 1: İki monosaxaridin atomlarını topla: C₆H₁₂O₆ + C₆H₁₂O₆ = C₁₂H₂₄O₁₂.
- 3Addım 2: Birləşmə zamanı bir su molekulu (H₂O) ayrılır: C₁₂H₂₄O₁₂ − H₂O = C₁₂H₂₂O₁₁.
- 4Nəticə: Disaxaridin ümumi formulu C₁₂H₂₂O₁₁ olur.
Fosforu zülalın tərkib elementi hesab etmək səhvdir — fosfor nuklein turşularının tərkib elementidir, zülalların isə karbon, hidrogen, oksigen və azotdur.
Yod sınağını mis (II) sulfat sınağı ilə qarışdırmaq olmaz — yod nişastanı aşkarlayır (tünd-göy), mis (II) sulfat isə zülalı aşkarlayır (bənövşəyi).
Qlükoza, qalaktoza və fruktozanın hamısı eyni C₆H₁₂O₆ formuluna malikdir, lakin atomların molekuldaxili düzülüşü fərqli olduğu üçün xassələri fərqlidir — eyni formula eyni maddə demək deyil.
Dörd əsas üzvi birləşmənin (karbohidrat, lipid, zülal, nuklein turşusu) hamısının "skeletini" karbon atomlarının zəncir, şaxə və halqa şəklində birləşməsi təşkil edir.
Qaydalar
- 1Üzvi birləşmələr canlı orqanizmlər üçün əsas olan karbon tərkibli birləşmələrdir.
- 2Karbohidratlar əsasən karbon, hidrogen və oksigen atomlarından ibarətdir və enerji mənbəyi kimi mühüm rol oynayır.
- 3Lipidlərin tərkibində oksigenin miqdarı karbohidratlarla müqayisədə azdır.
- 4Yağlar lipidlərin bir formasıdır, əsasən qliserol ilə üç yağ turşusunun birləşməsindən ibarət olur və suda həll olmur.
- 5Zülal molekulu aminturşular adlanan çoxsaylı daha sadə molekullardan ibarətdir; nuklein turşuları isə nukleotidlərdən qurulur və irsi xüsusiyyətlərin saxlanması və ötürülməsində rol oynayır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir