Hüceyrənin kimyəvi tərkibi. Su
Atom, molekul, element və kimyəvi birləşmə anlayışları, hüceyrənin əsas elementləri və suyun bioloji əhəmiyyəti.
Bu dərsdə canlı hüceyrənin ən sadə kimyəvi tərkib daşları öyrənilir. Atom maddənin kimyəvi yolla bölünməyən ən kiçik zərrəciyidir; bir-birinə kimyəvi rabitə ilə bağlanan atomlar molekulu əmələ gətirir. Yalnız bir növ atomdan ibarət maddəyə element deyilir və təbiətdə 92 belə element mövcuddur; fərqli elementlərin kimyəvi reaksiya nəticəsində birləşməsindən isə kimyəvi birləşmələr yaranır. Kitabın cədvəlində hidrogen, karbon, azot, oksigen, fosfor və kükürdün atomun sıra nömrəsi, kütlə ədədi, insan orqanizmindəki və atmosfer havasındakı kütlə payı göstərilir; canlı orqanizmlərdəki maddələrin təxminən 99%-i karbon, hidrogen, oksigen və azotdan ibarətdir. Hüceyrənin ən çox rast gəlinən birləşməsi isə sudur. Su molekulları hidrogen rabitəsi ilə bağlanır, yüksək xüsusi istilik tutumuna malikdir, 0°C–100°C aralığında maye qalır, buzun az sıxlığı canlıları donmadan qoruyur, polyarlığı sayəsində müxtəlif maddələri həll edir, tərləmə və yarpaqdan buxarlanma yolu ilə istiliyi tənzimləyir.
Məsələn: xörək duzu suya düşəndə su molekulları Na+ və Cl– ionlarının ətrafında toplaşaraq onları bir-birindən ayırır və beləcə duzun suda həll olmasını təmin edir.
Əsas terminlər
| Element | Sıra nömrəsi | İnsanda kütlə payı | Atmosferdə kütlə payı |
|---|---|---|---|
| Hidrogen | 1 | 9,5% | 0,00005% |
| Karbon | 6 | 18,5% | 0,011% |
| Azot | 7 | 3% | 76,8% |
| Oksigen | 8 | 65% | 23,2% |
Canlı orqanizmlərdəki maddələrin təxminən 99%-i bu dörd elementdən ibarətdir.
| Anlayış | Tərif | Nümunə |
|---|---|---|
| Atom | Maddənin bölünməyən ən kiçik zərrəciyi | Demokritin "atom" adlandırdığı zərrəciklər |
| Molekul | Kimyəvi rabitə ilə bağlı atomlar | Su molekulu |
| Element | Bir növ atomdan ibarət maddə | Gümüş, qızıl |
| Kimyəvi birləşmə | Fərqli elementlərin birləşməsi | Xörək duzu (NaCl) |
Dərslikdəki dörd əsas anlayış bir-birindən bu şəkildə fərqləndirilir.
- 1Verilən: Cədvələ görə oksigenin insan orqanizmindəki payı 65%, karbonun payı isə 18,5%-dir.
- 2Addım 1: İki elementin faizlərini cədvəldən götür: 65% və 18,5%.
- 3Addım 2: Faizləri topla: 65% + 18,5% = 83,5%.
- 4Nəticə: 83,5% > 75% olduğu üçün oksigen və karbon cütünün cəmi 75%-dən çoxdur.
- 1Verilən: Hidrogenin insan orqanizmindəki payı 9,5%, atmosfer havasındakı payı isə 0,00005%-dir.
- 2Addım 1: Böyük faizi kiçik faizə böl: 9,5 ÷ 0,00005.
- 3Addım 2: Hesabla: 9,5 ÷ 0,00005 = 190 000.
- 4Nəticə: Hidrogenin insan bədənindəki payı atmosferdəkindən 190 000 dəfə çoxdur.
Atom və molekulu qarışdırmaq olmaz — atom bölünməyən tək zərrəcikdir, molekul isə kimyəvi rabitə ilə bağlı atomlardan ibarətdir.
"İnsan bədəninin 80%-i sudan ibarətdir" rəqəmini 95% ilə qarışdırmaq olmaz — 95% dərslikdə bəzi bitki və heyvanlar üçün göstərilir, insan üçün deyil.
"Kütlə ədədi" ilə "sıra nömrəsi" fərqli anlayışlardır — fosforun sıra nömrəsi 15, kütlə ədədi isə 31-dir.
Suyun yüksək xüsusi istilik tutumu onu tədricən qızdırıb-soyudur; buzun aşağı sıxlığı isə suyun üstündə üzərək canlıları donmadan qoruyur.
Qaydalar
- 1Atom maddənin kimyəvi yolla bölünməyən ən kiçik zərrəciyidir; molekul kimyəvi rabitə ilə bağlı atomlardan ibarətdir.
- 2Yalnız bir növ atomdan ibarət maddəyə element deyilir; təbiətdə 92 element mövcuddur.
- 3Fərqli elementlərin kimyəvi reaksiya nəticəsində birləşməsindən kimyəvi birləşmələr yaranır.
- 4Canlı orqanizmlərdəki maddələrin təxminən 99%-i karbon, hidrogen, oksigen və azotdan ibarətdir; hüceyrənin ən çox rast gəlinən birləşməsi sudur.
- 5Su molekulları hidrogen rabitəsi ilə bağlanır və suyun xüsusi istilik tutumu yüksəkdir, buna görə o, tədricən qızıb tədricən soyuyur.
- 6Buzun sıxlığı maye sudan az olduğu üçün buz suyun səthində üzərək izolyasiya təbəqəsi yaradır və altındakı canlıları donmadan qoruyur.
- 7Su polyar molekul olduğu üçün NaCl və şəkər kimi polyar maddələri asanlıqla həll edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir