bio8-3.2· Bölmə 3. Qan dövranı sistemi· ~13 dəq

İnsan ürəyinin quruluşu və işi

Ürəyin dördkameralı quruluşu, taylı-aypara qapaqlar, ürək tsiklinin üç fazası və EKQ-nin dişcikləri.

İnsan ürəyi döş boşluğunda yerləşir və kütləsi təqribən 300 qramdır. Xaricdən ikiqatlı ürəkyanı kisə ilə əhatə olunub; kisənin boşluğundakı maye ürəyi işləyərkən sürtünmədən qoruyur. Ürək dördkameralıdır: iki qulaqcıq və iki mədəcik. Qulaqcıqların divarı mədəciklərin divarından nazikdir. Sağ qulaqcıqla sağ mədəcik arasında üçtaylı, sol tərəfdə isə ikitaylı qapaqlar, mədəciklərlə ağciyər kötüyü və aorta arasında isə aypara qapaqlar qanın yalnız bir istiqamətdə axmasını təmin edir. Ürəyin sağ hissəsində venoz, sol hissəsində arterial qan daşınır, onu isə aortadan ayrılan sağ və sol tac arteriyaları qidalandırır. Ürəyin işi qeyri-iradidir və xüsusi hüceyrələrin yaratdığı oyanma ilə idarə olunur. Bir ürək tsikli 0,8 saniyə çəkir və üç fazadan — qulaqcıqların sistolası (0,1 saniyə), mədəciklərin sistolası (0,3 saniyə) və ümumi diastoladan (0,4 saniyə) — ibarətdir. Elektrokardioqrafla qeydə alınan EKQ-də P dişciyi qulaqcıqların sistolasına, QRS kompleksi mədəciklərin sistolasının başlanğıcına, T dişciyi isə sonuna uyğun gəlir.

📌Nümunə

Məsələn: velosiped sürərkən ürək döyüntülərinin sayı bir dəqiqədə 150-yə çatdıqda bir ürək tsikli cəmi 0,4 saniyəyə qədər qısalır.

Əsas terminlər

Ürəkyanı kisə — Ürəyi xaricdən əhatə edən ikiqatlı kisə; boşluğundakı maye ürəyi işləyərkən sürtünmədən qoruyur.
Taylı qapaq — Qulaqcıqla mədəcik arasındakı qapaq; sağda üçtaylı, solda ikitaylı olur və qanın yalnız bir istiqamətdə axmasını təmin edir.
Aypara qapaq — Mədəciklə ağciyər kötüyü/aorta arasındakı qapaq; qanın arteriyaya qovulduqdan sonra geri qayıtmasının qarşısını alır.
Tac arteriyaları — Aortadan ayrılan sağ və sol arteriyalar; ürəyin özünü arterial qanla qidalandırır.
Ürək tsikli — 0,8 saniyə çəkən və üç fazadan — qulaqcıqların sistolası, mədəciklərin sistolası, ümumi diastola — ibarət olan bir ürək döyüntüsü dövrü.
EKQ (elektrokardioqram) — Elektrokardioqrafla qeydə alınan, ürəyin elektrik fəaliyyətini P, Q, R, S, T dişcikləri ilə göstərən qrafik.
Ürək tsiklinin üç fazası
FazaMüddətNə baş verir
I faza — qulaqcıqların sistolası0,1 saniyəTaylı qapaqlar açıq, aypara qapaqlar bağlı; qan qulaqcıqlardan mədəciklərə axır
II faza — mədəciklərin sistolası0,3 saniyəAypara qapaqlar açıq, taylı qapaqlar bağlı; qan mədəciklərdən arteriyalara qovulur
III faza — ümumi diastola0,4 saniyəFazanın əvvəlində hər iki qapaq növü bağlıdır; iri venalardan gələn qan əvvəlcə qulaqcıqları, sonra mədəcikləri doldurur

Bir tam tsikl 0,1 + 0,3 + 0,4 = 0,8 saniyə çəkir; hər fazada ən çoxu bir qapaq növü açıq olur.

TƏSNİFAT: EKQ dişciklərinin ürək tsiklinə uyğunluğu
Dişcik / kompleksÜrək tsiklinin hansı hissəsinə uyğun gəlir
P dişciyiQulaqcıqların sistolası
QRS kompleksiMədəciklərin sistolasının başlanğıcı
T dişciyiMədəciklərin sistolasının sonu
T-P intervalıÜmumi diastola

EKQ-də cəmi beş dişcik (P, Q, R, S, T) qeydə alınır; onların hər biri ürək tsiklinin müəyyən mərhələsinə uyğun gəlir.

✎Velosiped sürərkən (150 döyüntü/dəqiqə) bir ürək tsiklinin müddətini hesabla
  1. 11. Vahidi çevir: 1 dəqiqə = 60 saniyə.
  2. 22. Düsturu qur: Dəqiqədə 150 döyüntü olduğu üçün bir tsiklin müddəti 60 saniyəni döyüntü sayına bölməklə tapılır: 60 ÷ 150.
  3. 33. Hesabla: 60 ÷ 150 = 0,4 saniyə.
  4. 44. Nəticə: Velosiped sürərkən bir ürək tsikli 0,4 saniyəyə qısalır — normal 0,8 saniyədən iki dəfə qısadır.
✎Ürək tsiklinin fazasına görə qapaqların vəziyyətini təyin et
  1. 11. I fazanı yoxla: Faza qulaqcıqların sistolasıdırsa, taylı qapaqlar açıq, aypara qapaqlar bağlıdır.
  2. 22. II fazanı yoxla: Faza mədəciklərin sistolasıdırsa, aypara qapaqlar açıq, taylı qapaqlar bağlıdır.
  3. 33. III fazanı yoxla: Faza ümumi diastolanın əvvəlidirsə, hər iki qapaq növü bağlıdır.
  4. 44. Qaydanı çıxar: Beləliklə, hər fazada ən çoxu bir qapaq növü açıq olur — heç vaxt hər ikisi eyni anda açıq deyil.
🚫Tez-tez səhv

300 qram, 0,8 saniyə və EKQ-nin beş dişciyi (P, Q, R, S, T) dəqiq rəqəmlərdir — onları fazaların ayrı-ayrı müddətləri (0,1 s, 0,3 s, 0,4 s) ilə qarışdırmayın.

🚫Tez-tez səhv

Üçtaylı qapaq sağ qulaqcıqla sağ mədəcik arasında, ikitaylı qapaq isə sol qulaqcıqla sol mədəcik arasındadır — yerlərini əvəz etməyin.

⚠️Diqqət

Aypara qapaqlar mədəciklə arteriya (ağciyər kötüyü/aorta) arasındadır, taylı qapaqlar isə qulaqcıqla mədəcik arasında — 'qapaq' sözünü görəndə yerini dəqiqləşdirin.

💡Qeyd

Hər fazada yalnız bir qapaq növü açıq olur: I fazada taylı, II fazada aypara, III fazanın əvvəlində isə hər ikisi bağlıdır.

Qaydalar

  1. 1Ürək dördkameralıdır: iki qulaqcıq, iki mədəcik; qulaqcıqların divarı mədəciklərin divarından nazikdir.
  2. 2Sağ qulaqcıqla sağ mədəcik arasında üçtaylı, sol qulaqcıqla sol mədəcik arasında ikitaylı qapaq yerləşir.
  3. 3Mədəciklə ağciyər kötüyü/aorta arasında aypara qapaqlar olur; qapaqlar qanın yalnız bir istiqamətdə axmasını təmin edir.
  4. 4Bir ürək tsikli 0,8 saniyə çəkir və 3 fazadan ibarətdir: qulaqcıqların sistolası (0,1 s), mədəciklərin sistolası (0,3 s), ümumi diastola (0,4 s).
  5. 5EKQ-də P dişciyi qulaqcıq sistolasına, QRS kompleksi mədəcik sistolasının başlanğıcına, T dişciyi isə sonuna, T-P intervalı isə ümumi diastolaya uyğun gəlir.
  6. 6Ürəyin sağ hissəsində venoz, sol hissəsində arterial qan olur; ürəyi aortadan ayrılan sağ və sol tac arteriyaları qidalandırır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq