İnsanın qan dövranı
Böyük və ağciyər qan dövranının marşrutu, qan damarlarının növləri, qan təzyiqi, nəbz və limfa sistemi.
Bu dərsdə insan orqanizmində qanın hərəkət etdiyi iki dövranı — böyük qan dövranını və ağciyər dövranını öyrənəcəyik. Qan qapalı damar sistemində arteriya, vena və kapilyar adlanan üç növ damarla müəyyən bir istiqamətdə fasiləsiz hərəkət edir. Arteriyalar qanı ürək boşluğundan çıxarır və onların divarındakı saya əzələ qatı vena damarlarına nisbətən daha qalındır; venalar isə qanı ürək boşluğuna gətirir və daxilində qanın geriyə axmasının qarşısını alan cibəbənzər aypara qapaqlar olur. Çox kiçik diametrli kapilyarların divarı birqat yastı epiteli hüceyrələrindən təşkil olunmuşdur və mübadilə prosesləri bilavasitə burada baş verir. Böyük qan dövranı sol mədəcikdən aorta ilə başlayıb yuxarı və aşağı boş venalarla sağ qulaqcıqda bitir, ağciyər dövranı isə sağ mədəcikdən ağciyər kötüyü ilə başlayıb ağciyər venaları ilə sol qulaqcıqda bitir. Mədəciklərin sistolası zamanı yaranan təzyiq maksimal, diastolası zamanı yaranan təzyiq isə minimal təzyiqdir. Ürəyin fəaliyyəti ilə əlaqədar arteriyaların divarlarının ritmik dalğalanması isə nəbz adlanır. Toxuma mayesindən əmələ gələn limfa yalnız bir istiqamətdə hərəkət edərək körpücükaltı venaya açılır.
Məsələn: sol mədəcikdən aortaya vurulan qan orqan və toxumalarda mübadilədən sonra yuxarı və aşağı boş venalarla sağ qulaqcığa qayıdaraq böyük qan dövranını tamamlayır.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Arteriya | Vena | Kapilyar |
|---|---|---|---|
| Qanın istiqaməti | Ürəkdən çıxarır | Ürəyə gətirir | Mübadilə burada baş verir |
| Divarı | Qalın saya əzələ qatı | Aypara qapaqlar var | Birqat yastı epiteli hüceyrələri |
Arteriya və vena istiqamətinə görə, kapilyar isə divarının nazikliyi və mübadilə funksiyasına görə tanınır.
| Xüsusiyyət | Böyük qan dövranı | Ağciyər dövranı |
|---|---|---|
| Başlanğıc | Sol mədəcik → aorta | Sağ mədəcik → ağciyər kötüyü |
| Son | Yuxarı və aşağı boş venalar → sağ qulaqcıq | Ağciyər venaları → sol qulaqcıq |
Hər iki dövran ürəkdən başlayıb ürəkdə bitir, amma marşrutları və uğradıqları orqanlar fərqlidir.
- 11. Əzələ qatını yoxla: Divar qalın saya əzələ qatına malikdirsə və qanı ürəkdən çıxarırsa, bu arteriyadır.
- 22. Qapaqları yoxla: Divarda aypara qapaqlar varsa və qanı ürəyə gətirirsə, bu venadır.
- 33. Epiteli qatını yoxla: Divar birqat yastı epiteli hüceyrələrindən ibarətdirsə və mübadilə burada baş verirsə, bu kapilyardır.
- 44. Nəticə: Divarın quruluşu və qanın istiqaməti hər üç damar növünü bir-birindən ayırmağa kifayət edir.
- 11. Başlanğıc: Qan sol mədəcikdən aorta ilə ürəyi tərk edir.
- 22. Orqan və toxumalara çatma: Aorta ilə orqan və toxumalara çatır, burada mübadilə kapilyarlarda baş verir.
- 33. Venoz qana çevrilmə: Mübadilədən sonra qan venoz qan kimi yuxarı və aşağı boş venalara toplanır.
- 44. Ürəyə qayıdış: Yuxarı və aşağı boş venalar qanı sağ qulaqcığa gətirir və böyük qan dövranı tamamlanır.
Arteriya qanı ürəkdən ÇIXARAN damardır, mütləq oksigenli qan daşımır — ağciyər kötüyü də arteriyadır, amma venoz qanı ağciyərlərə aparır.
Sistolik təzyiq (110–120 mm civə sütunu) və diastolik təzyiq (70–80 mm civə sütunu) rəqəmlərini tərsinə yazmayın — sistolik həmişə daha yüksək rəqəmdir.
Kapilyarlarda qanın hərəkət sürəti aortadakından təxminən 500 dəfə yavaşdır — bu, mübadilə üçün lazım olan vaxtı təmin edir.
Limfa qandan fərqli olaraq eritrositlərə malik deyil və ürəyə deyil, körpücükaltı venaya açılır — limfa dövranını qan dövranı ilə eyniləşdirməyin.
Qaydalar
- 1İnsan orqanizmində qan qapalı damar sistemində müəyyən istiqamətdə fasiləsiz hərəkət edir.
- 2Arteriyalar qanı ürək boşluğundan çıxarır, venalar isə qanı ürək boşluğuna gətirir.
- 3Kapilyarların divarı birqat yastı epiteli hüceyrələrindən təşkil olunur və maddələr mübadiləsi burada baş verir.
- 4Böyük qan dövranı sol mədəcikdən aorta ilə başlayır və yuxarı və aşağı boş venalarla sağ qulaqcıqda bitir.
- 5Limfa toxuma mayesindən yaranır, yalnız bir istiqamətdə hərəkət edir və körpücükaltı venaya açılır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir