Qanın tərkibi və funksiyaları
Plazma və formalaşmış elementlər (eritrosit, leykosit, trombosit), onların funksiyası və qanın laxtalanma mexanizmi.
Qan orqanizmin maye birləşdirici toxumasıdır və ortayaşlı sağlam insanda bədən kütləsinin 7-8%-ni təşkil edir. O, toxuma və hüceyrələrə qidalı maddə və oksigen daşıyır, parçalanma məhsullarını kənarlaşdırır, patogen mikroorqanizmləri zərərsizləşdirir, hormonları daşıyır və istilik tənzimində iştirak edir. Qan plazmadan (qanın 55%-i, təqribən 90%-i su) və formalaşmış elementlərdən — qan hüceyrələri və hüceyrə fraqmentlərindən — ibarətdir. Eritrositlər yetkin halda nüvəsiz, basıq diskşəkilli hüceyrələrdir, tərkibindəki hemoqlobin zülalı sayəsində oksigenin və qismən karbon qazının daşınmasında iştirak edir, qırmızı sümük iliyində əmələ gəlir və 120 gün yaşayır, sonra qaraciyər və dalaqda parçalanır. Leykositlər nüvəli, rəngsiz hüceyrələrdir, onların bəziləri kapilyarları tərk edib faqositoz yolu ilə mikrobları zərərsizləşdirir, bəzi leykositlərin — limfositlərin — iştirakı ilə isə anticisimlər yaranır. Trombositlər nüvəsiz olub qanın laxtalanmasında iştirak edir: damar zədələndikdə onlar dağılır, fibrinogen fibrinə çevrilərək tor əmələ gətirir və tromb yaranır, bu prosesdə kalsium ionları və K vitamini iştirak edir; irsi hemofiliya xəstəliyində bu amillərin bəziləri çatışmır.
Məsələn: bir eritrositdə təqribən 250 milyon hemoqlobin molekulu olur və hər hemoqlobin molekulu özünə 4 oksigen molekulu birləşdirir.
Əsas terminlər
| Element | Quruluş | Funksiya | Ömür |
|---|---|---|---|
| Eritrosit | Nüvəsiz, basıq disk şəklində | Hemoqlobin vasitəsilə oksigen və qismən karbon qazı daşıyır | 120 gün |
| Leykosit | Nüvəli, rəngsiz | Faqositoz edir; limfositlər anticisim əmələ gətirir | Bir neçə saatdan bir neçə ilə qədər |
| Trombosit | Nüvəsiz | Qanın laxtalanmasında iştirak edir | 7-10 gün |
Qanın üç formalı elementinin quruluş, funksiya və ömür baxımından müqayisəsi.
| Hüceyrə | Normal sayı (1 mm³ qanda) |
|---|---|
| Eritrosit | Kişilərdə 4,5-6 milyon, qadınlarda 3,8-5 milyon |
| Leykosit | 4-12 min (hər ikisində eyni) |
| Trombosit | 150-400 min |
Analiz nəticəsini qiymətləndirərkən bu normal aralıqlarla müqayisə edilir.
- 1Norma nədir?: Cədvələ görə leykositlərin normal sayı 4-12 min/mm³-dir.
- 2Nəticəni oxu: Məktəblinin analizində leykositlərin sayı 20 min/mm³ göstərilib.
- 3Müqayisə et: 20 min/mm³, normanın yuxarı sərhədi olan 12 min/mm³-dən böyükdür.
- 4Nəticə çıxar: Leykositlərin sayı normadan yüksəkdir.
- 11-ci mərhələ: Damar zədələndikdə trombositlər dağılır və plazmaya laxtalanmanı təmin edən ferment xassəli maddə xaric olunur.
- 22-ci mərhələ: Fibrinogen fibrinə çevrilir; fibrin lifləri sıx tor əmələ gətirərək damarın zədələnmiş hissəsini tutur.
- 33-cü mərhələ: Fibrin torunun şəbəkəsinə ilişib qalan qan hüceyrələri nəticəsində tromb əmələ gəlir.
- 4Zəruri amillər: Bu prosesdə kalsium ionları (Ca²⁺) amillərin aktivləşməsində, K vitamini isə qaraciyərdə protrombin sintezində iştirak edir.
Laxtalanma zamanı çevrilən maddə fibrinogendir, nəticə isə fibrindir — trombin və protrombin isə ayrı laxtalanma amilləridir, bunları qarışdırmayın.
120 gün eritrositin, 7-10 gün isə trombositin ömrüdür — bu iki rəqəmi qarışdırmayın.
Analiz nəticəsini qiymətləndirərkən diqqətli olun: 4-12 min leykositlərin, 150-400 min isə trombositlərin normal sayıdır.
Eritrosit yarandığı zaman nüvəli olur, sonradan nüvəsini itirir; buna görə yetkin eritrosit nüvəsizdir.
Qaydalar
- 1Qan orqanizmin maye birləşdirici toxumasıdır və bədən kütləsinin 7-8%-ni təşkil edir.
- 2Qan plazmadan (55%) və formalaşmış elementlərdən ibarətdir; plazmanın təqribən 90%-i sudur.
- 3Eritrositlər yetkin halda nüvəsizdir, hemoqlobin vasitəsilə oksigen daşıyır və 120 gün yaşayır.
- 4Leykositlər nüvəli və rəngsizdir, faqositoz yolu ilə orqanizmi mikroblardan qoruyur.
- 5Trombositlər nüvəsizdir və qanın laxtalanmasında iştirak edir, 7-10 gün yaşayır.
- 6Laxtalanma zamanı fibrinogen fibrinə çevrilir, kalsium ionları və K vitamini bu prosesdə iştirak edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir