Həzm sisteminin quruluşu və funksiyaları
Onurğasız və onurğalı heyvanlarda həzm kanalı, insanın dişləri, mədəsi, nazik və yoğun bağırsağı.
Heyvanların həzm sisteminin quruluşu onların yaşayış mühiti, qidalanma üsulu və quruluş səviyyəsi ilə sıx bağlıdır. Yastı qurdlarda həzm sisteminin son ucu kor qurtarır və anal dəlik olmur; udulan qida bağırsağa keçib həzm olunur, həzm olunmayan qalıqlar isə yenidən ağız vasitəsilə xaric edilir. Sap qurdlarda ilk dəfə anal dəliklə qurtaran arxa bağırsaq yaranmışdır, molyusklarda isə ilk dəfə qaraciyər əmələ gəlmişdir. Onurğalılarda həzm kanalı ağız boşluğu, udlaq, qida borusu, mədə və bağırsaqlardan ibarətdir, kanalın divarı isə selikli, əzələli və birləşdirici toxuma qatlarından qurulub; əzələ qatının dalğavari yığılıb-boşalması peristaltika adlanır və qidanın irəliləməsini təmin edir. Həzm sistemi sekretor, hərəki və sorulma funksiyalarını yerinə yetirir. İnsanda qida ağız boşluğunda dişlərin köməyi ilə xırdalanır, mədədə ifraz olunan şirə sayəsində zülallar kiçik birləşmələrə parçalanır, nazik bağırsaqda həzm şirəsi ilə qarışaraq irəliləyir, yoğun bağırsaqda isə həzm olunmamış qalıqlar nəcis şəklində xaric edilir. Balıq, sürünən, quş və məməlilərdə bu quruluş qidalanma tərzinə uyğun dəyişikliklərə uğrayıb.
Məsələn: gövşəyən məməlilərdə çoxkameralı mədə bitki mənşəli qidanı həzm etməyə imkan verir, quşlarda isə qida çinədanda saxlanılıb sonra mədəyə keçir.
Əsas terminlər
| Heyvan qrupu | Nümunə | Xüsusiyyət |
|---|---|---|
| Yastı qurdlar | Planari | Son ucu kor qurtarır, anal dəlik yoxdur |
| Sap qurdlar | Askarid | İlk dəfə anal dəliklə qurtaran arxa bağırsaq yaranıb |
| Molyusklar | Göl ilbizi | İlk dəfə qaraciyər yaranıb |
| Quşlar | - | Çinədan var; mədənin əzələli hissəsində udulmuş daşlarla qida xırdalanır |
| Gövşəyən məməlilər | - | Çoxkameralı mədə bitki mənşəli qidanı həzm etməyə imkan verir |
Həzm sisteminin quruluşu heyvanın quruluş səviyyəsi və qidalanma tərzi ilə bağlı dəyişir.
| Diş növü | Hər çənədə sayı |
|---|---|
| Kəsici diş | 4 |
| Köpək dişi | 2 |
| Kiçik azı dişi | 4 |
| Böyük azı dişi | 6 |
Hər çənədə 4+2+4+6=16 diş, iki çənədə cəmi 32 diş olur.
- 1Ağız boşluğu: Qida dişlərin köməyi ilə xırdalanır.
- 2Udlaq və qida borusu: Qida udlaqdan qida borusuna keçir; peristaltika ilə 7-9 saniyəyə mədəyə çatır.
- 3Mədə: Mədədə ifraz olunan şirə sayəsində zülallar kiçik birləşmələrə parçalanır; bu proses 4-8 saat davam edir.
- 4Nazik bağırsaq: Onikibarmaq, acı və qalça bağırsaqdan keçərkən qida mədəaltı vəzinin və qaraciyərin şirələri ilə qarışaraq irəliləyir.
- 5Yoğun bağırsaq: Kor, çənbər və düz bağırsaqdan keçərkən həzm olunmamış qalıqlar nəcis şəklində xaric edilir.
- 1Verilənlər: Mədənin selikli qişasının hər sm²-də təqribən 100 vəzi var; mədədə vəzilərin ümumi sayı 14 000 000-dur.
- 2Hesablama: Sahəni tapmaq üçün ümumi vəzi sayını sm²-dəki vəzi sayına bölürük: 14 000 000 ÷ 100 = 140 000.
- 3Nəticə: Mədənin daxili səthinin sahəsi təqribən 140 000 sm²-dir.
Yastı qurdlarda (son uc kor qurtarır, anal dəlik yoxdur) və sap qurdlarda (ilk dəfə anal dəliklə qurtaran arxa bağırsaq) həzm sisteminin son ucunu qarışdırmaq tez-tez rast gəlinən səhvdir.
Çinədan quşlara, kloaka suda-quruda yaşayanlara, apendiks isə insanın kor bağırsağına aiddir — bu orqanları başqa heyvan qrupuna aid etmək səhvdir.
Quşlarda qida dişlə çeynənmir; mədənin əzələli hissəsində udulmuş xırda daşlarla sürtülərək xırdalanır.
Nazik bağırsağın uzunluğunu (5-6 m) yoğun bağırsağın uzunluğu (1,5-2 m) ilə qarışdırma — imtahanda bu rəqəmlər tez-tez əvəz olunur.
Dişin tacını mina, boyun və kök hissəsini isə sement örtür; diş özəyində qan damarları və sinirlər yerləşir.
Qaydalar
- 1Yastı qurdlarda həzm sisteminin son ucu kor qurtarır, anal dəlik yoxdur.
- 2Sap qurdlarda ilk dəfə anal dəliklə qurtaran arxa bağırsaq yaranmışdır.
- 3Molyusklarda ilk dəfə qaraciyər yaranmışdır.
- 4Onurğalılarda həzm kanalı ağız boşluğu, udlaq, qida borusu, mədə və bağırsaqlardan ibarətdir.
- 5Həzm kanalının divarı selikli, əzələli və birləşdirici toxuma qatlarından qurulub; əzələ qatının dalğavari hərəkəti peristaltika adlanır.
- 6Yetkin insanda 32 diş olur: hər çənədə 4 kəsici, 2 köpək, 4 kiçik azı və 6 böyük azı dişi yerləşir.
- 7Mədə qarın boşluğunun sol tərəfində yerləşir və adətən 1,5 litr qida kütləsi tutur.
- 8Nazik bağırsağın uzunluğu 5-6 m, yoğun bağırsağın uzunluğu isə təqribən 1,5-2 m-dir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir