Canlı orqanizmlərin təsnifatı
Sistematika, təsnifat vahidləri, növ anlayışı, binar nomenklatura, beş aləm və protistalar.
Bu mövzuda canlı orqanizmlərin təsnifatı ilə məşğul olan sistematika sahəsi öyrənilir. Canlıların müxtəlifliyini nizama salmaq üçün təsnifat vahidlərindən (sistematik kateqoriyalardan) istifadə olunur; bunların ən böyüyü aləm, ən kiçiyi isə növdür. Növ — quruluşca və fizioloji cəhətcə irsən oxşar olan, sərbəst çarpazlaşıb döllü nəsil verən, müəyyən arealda yaşayan və tarixən formalaşan fərdlər cəmidir. İsveç alimi Karl Linney elmə binar nomenklaturanı (qoşa latın adı: birinci söz cins, ikinci söz növ) daxil etdi və canlıları növ, cins, dəstə və sinif üzrə qruplaşdıraraq ilk elmi təsnifatı yaratdı; lakin o, sistemləşdirməni nəzərə çarpan xarici əlamətlərə və çoxalma xüsusiyyətlərinə görə apardığından qohum olmayan növlər səhvən bir qrupa aid edildi və onun sistemi süni təsnifat sayılır. Müasir təsnifatda qohumluq əlaqələri, yəni mənşə ümumiliyi də nəzərə alınır. Canlılar müasir dövrdə beş aləmə (bakteriyalar, protistalar, göbələklər, bitkilər, heyvanlar) bölünür; bakteriyalar prokariot, protistalar isə eukariot birhüceyrəlilərdir və qidalanmasına görə avtotrof, heterotrof və ya mühitdən asılı ola bilərlər.
Məsələn: yaşıl evqlen işıqda fotosintez yolu ilə, qaranlıqda isə heterotrof yolla qidalandığı üçün protistlərdə mühitdən asılı qidalanma tipinə nümunədir.
Əsas terminlər
| Əlamət | Linneyin təsnifatı | Müasir təsnifat |
|---|---|---|
| Əsas götürülən əlamət | Nəzərə çarpan xarici əlamətlər və çoxalma xüsusiyyətləri | Qohumluq əlaqələri (mənşə ümumiliyi) də nəzərə alınır |
| Nəticə | Qohum olmayan növlər səhvən bir qrupa aid edilib — süni təsnifat | Daha dəqiq qruplaşdırma |
| Sistematik vahidlər | Növ, cins, dəstə, sinif | Beş aləmi əhatə edən genişlənmiş sistem |
Linneyin sistemi ilk elmi təsnifat olsa da, qohumluq əlaqələrini nəzərə almadığı üçün süni sayılır.
| Qidalanma tipi | Nümunə |
|---|---|
| Avtotrof | Yosunlar |
| Heterotrof | İnfuzor tərlik, adi amöb |
| Mühitdən asılı | Yaşıl evqlen (işıqda avtotrof, qaranlıqda heterotrof) |
Protistlər eukariot birhüceyrəlilər olub qidalanma tipinə görə üç qrupa ayrılır.
- 1Adı iki hissəyə böl: 'Ranunculus acris' iki latın sözdən ibarətdir: Ranunculus və acris.
- 2Qaydanı tətbiq et: Binar nomenklaturaya görə birinci söz cinsi, ikinci söz növü göstərir.
- 3Nəticə: 'Ranunculus' bitkinin cinsini, 'acris' isə növünü bildirir.
- 1Əlaməti oxu: Hər iki orqanizm birhüceyrəlidir.
- 2Meyarı tətbiq et: Bakteriyalar prokariot, protistalar isə eukariotdur.
- 3Nəticə: Bakteriya ilə protist birhüceyrəli olsa da, hüceyrə quruluşuna görə fərqlənir: biri prokariot, digəri eukariotdur.
Linneyin təsnifatını 'səhv' yox, 'süni' adlandırmaq düzgündür — o, qohumluq əlaqələrini deyil, xarici əlamətləri və çoxalma xüsusiyyətlərini əsas götürdüyü üçün qohum olmayan növləri bir qrupa saldı.
Aləmi ən kiçik, növü isə ən böyük təsnifat vahidi hesab etmək səhvdir — əksinədir: aləm ən böyük, növ isə ən kiçik vahiddir.
Binar addakı sözlərin sırasını qarışdırma — birinci söz həmişə cins, ikinci söz həmişə növdür.
Bakteriyalar prokariot, protistalar isə eukariot birhüceyrəlilərdir — hər ikisi birhüceyrəli olsa da hüceyrə quruluşuna görə fərqlənir.
Qaydalar
- 1Ən böyük təsnifat vahidi aləm, ən kiçik təsnifat vahidi isə növdür.
- 2Binar nomenklaturada birinci söz orqanizmin cinsini, ikinci söz isə növünü göstərir.
- 3Linney sistemləşdirməni nəzərə çarpan xarici əlamətlərə və çoxalma xüsusiyyətlərinə görə apardığından qohum olmayan növlər səhvən bir qrupa aid edildi; bu səbəbdən onun sistemi süni təsnifat sayılır.
- 4Müasir təsnifatda qohumluq əlaqələri (mənşə ümumiliyi) də nəzərə alınır.
- 5Canlılar müasir dövrdə beş aləmə bölünür: bakteriyalar, protistalar, göbələklər, bitkilər, heyvanlar.
- 6Bakteriyalar prokariot, protistalar isə eukariot birhüceyrəlilərdir.
- 7Protistlər qidalanma tipinə görə avtotrof, heterotrof və ya mühitdən asılı ola bilər.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir