Bitkilər aləminin təsnifatı
Bitkinin ümumi əlamətləri, borusuz və borulu bitkilər, ötürücü toxumanın rolu.
Bitki sistematikası bitkilərin təsnifatını araşdıran biologiya sahəsidir. Təsnifat ardıcıllığı ən aşağı kateqoriyadan (növ) başlayaraq ən yüksək kateqoriyaya (aləm) qədər davam edir və sistematik kateqoriyalar irsi əlaqələri öyrənməyə imkan yaradır. Qədim dövrlərdə bitkilər xarici görünüşünə, istifadə sahəsinə və yetişdirdiyi mühitə görə qruplaşdırılırdı, müasir dövrdə isə genetika və molekulyar biologiyanın inkişafı sayəsində irsi xüsusiyyətlərə görə də təsnif etmək mümkün olub. Bitki orqanizmlərinin əsas ümumi xüsusiyyəti eukariot və avtotrof olmalarıdır: fotosintez vasitəsilə ehtiyat maddə kimi nişasta toplayır, adətən passiv hərəkətlidirlər, hüceyrələri hüceyrə divarı ilə əhatə olunur, tərkibində xlorofil olan xloroplasta və iri vakuola malikdirlər. Borusuz bitkilərə aid yosunların bədəni tallomdan ibarətdir; su mühitində yaşadıqları üçün ötürücü sistemə və mexaniki toxumaya ehtiyacları yoxdur, maddələri bədən səthi ilə alırlar. Quruya keçidlə ixtisaslaşmış toxumalar yaranıb: mamırlar hələ də borusuzdur, su və qida hüceyrələr vasitəsilə osmos yolu ilə daşınır, bu isə onların ölçüsünü və quruya uyğunlaşma qabiliyyətini məhdudlaşdırır. Qıjıkimilər, çılpaqtoxumlular və örtülütoxumlular isə borulu bitkilərdir.
Məsələn: qıjıkimilərdə formalaşan ötürücü toxuma suyun, mineral maddələrin və üzvi birləşmələrin daşınmasını təmin edir və bitkiyə daha böyük ölçülərə çatmağa imkan verir.
Əsas terminlər
| Əlamət | Borusuz bitkilər (yosun, mamır) | Borulu bitkilər (qıjıkimilər, çılpaqtoxumlular, örtülütoxumlular) |
|---|---|---|
| Ötürücü toxuma | Yoxdur | Var |
| Maddə daşınması | Yosunda bədən səthi ilə, mamırda hüceyrələr vasitəsilə osmos yolu ilə | Ötürücü toxuma vasitəsilə |
| Ölçü və uyğunlaşma | Məhdudlaşıb | Daha böyük ölçüyə çatmağa və müxtəlif ekosistemlərə uyğunlaşmağa imkan verir |
| Bədən quruluşu | Yosunda tallom | İxtisaslaşmış toxumalar |
Quruya keçidlə ixtisaslaşmış toxumalar yaranıb; mamırlar hələ də borusuzdur, qıjıkimilərdən başlayaraq bitkilər borulu olur.
| Mərhələ | Kateqoriya | İzah |
|---|---|---|
| Ən aşağı | Növ | Təsnifat ardıcıllığının başlanğıc nöqtəsi |
| Aralıq | Sinif, tip və s. | İrsi əlaqələri öyrənməyə imkan verən aralıq kateqoriyalar |
| Ən yüksək | Aləm | Təsnifat ardıcıllığının son nöqtəsi |
Təsnifat ardıcıllığı ən aşağı kateqoriyadan (növ) ən yüksək kateqoriyaya (aləm) doğru davam edir.
- 1Əlaməti oxu: Bitkinin bədəni eynitipli hüceyrələrdən ibarət tallomdur və su mühitində yaşayır.
- 2Ehtiyacı yoxla: Su mühitində yaşadığı üçün maddələri bədən səthi ilə birbaşa ala bilir, ötürücü sistemə ehtiyacı yoxdur.
- 3Qrupu müəyyən et: Bu əlamətlər borusuz bitkilər qrupuna, dəqiq desək yosunlara aiddir.
- 4Nəticə: Bitki borusuzdur; əgər ötürücü toxuması olsaydı, o, qıjıkimilər, çılpaqtoxumlular və ya örtülütoxumlular kimi borulu bitki hesab olunardı.
- 1Başlanğıc vəziyyət: Yosunlar su mühitində yaşayır, ötürücü sistemə və mexaniki toxumaya ehtiyacları yoxdur.
- 2Quruya ilk addım: Mamırlar quruya keçib, lakin hələ də borusuzdur; su və qida hüceyrələr vasitəsilə osmos yolu ilə daşınır.
- 3Osmosun məhdudiyyəti: Osmos yolu ilə daşınma mamırların ölçüsünü və quruya uyğunlaşma qabiliyyətini məhdudlaşdırır.
- 4Nəticə: Qıjıkimilərdə formalaşan ötürücü toxuma bu məhdudiyyəti aradan qaldırır və bitkiyə daha böyük ölçülərə çatmağa imkan verir.
Bitkilərin fotosintez sayəsində topladığı ehtiyat maddəni xlorofil ilə qarışdırma — toplanan maddə nişastadır, xlorofil isə xloroplastın tərkibindəki maddədir.
Mamırları borulu bitki hesab etmə — mamırlar hələ də borusuzdur, su və qida hüceyrələr vasitəsilə osmos yolu ilə daşınır.
Təsnifat ardıcıllığının istiqamətini əksinə yazma: ardıcıllıq ən aşağı kateqoriyadan (növ) ən yüksək kateqoriyaya (aləm) doğru gedir, əksinə deyil.
Borulu bitkilərin üçlüyünü yadda saxla: qıjıkimilər, çılpaqtoxumlular, örtülütoxumlular — bunların hamısında ötürücü toxuma var.
Bitkinin əsas ümumi xüsusiyyəti iki sözlə tutulur: eukariot və avtotrof — hər ikisi bütün bitkilərə aiddir.
Qaydalar
- 1Bitki sistematikası bitkilərin təsnifatını öyrənən biologiya sahəsidir.
- 2Təsnifat ardıcıllığı ən aşağı kateqoriyadan (növ) ən yüksək kateqoriyaya (aləm) doğru gedir.
- 3Bitki orqanizmlərinin əsas ümumi xüsusiyyəti eukariot və avtotrof olmalarıdır; fotosintez nəticəsində ehtiyat maddə kimi nişasta toplayırlar.
- 4Borusuz bitkilərdə (yosun, mamır) ixtisaslaşmış ötürücü toxuma yoxdur.
- 5Borulu bitkilərdə (qıjıkimilər, çılpaqtoxumlular, örtülütoxumlular) su, mineral maddə və üzvi birləşmələri daşıyan ötürücü toxuma var.
- 6Yosunlar su mühitində yaşadıqları üçün lazım olan maddələri bədən səthi ilə alırlar.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir