Heyvanlar aləminin təsnifatı
Onurğasız və onurğalı tiplər: bağırsaqboşluqlular, qurdlar, molyusklar, dərisitikanlılar, buğumayaqlılar, xordalılar.
Heyvanlar aləmi Yer üzündə mövcud olan təxminən 2 milyon heyvan növünü əhatə edir və bu növlər yaşayış mühitinə, ölçülərinə və quruluş xüsusiyyətlərinə görə bir-birindən fərqlənir. Onları elmi şəkildə öyrənmək üçün heyvanlar qruplara ayrılır, təsnif edilir və vahid bir sistemə gətirilir. Təsnifatda istifadə olunan kateqoriyalardan tip və dəstə yalnız heyvan sistematikasına aiddir: tip mənşəcə qohum olan sinifləri, dəstə isə fəsilələri birləşdirən vahiddir. Heyvanlar aləmi ilk növbədə iki böyük qrupa – onurğasızlara və onurğalılara – bölünür. Onurğasızlara bağırsaqboşluqlular, yastı qurdlar, sap qurdlar, həlqəvi qurdlar, molyusklar, dərisitikanlılar və buğumayaqlılar tipləri aiddir; xordalılar tipinin əsas əlaməti isə daxili ox skeleti – xorda və ya onurğadır. Hər tip özünəməxsus simmetriya növü, bədən quruluşu və sinif tərkibi ilə seçilir; bu əlamətləri bilmək heyvanları düzgün sistematik qrupa aid etməyə imkan verir.
Məsələn: bağırsaqboşluqlular şüalı simmetriyaya və dalayıcı hüceyrələrə malik olduğu üçün su mühitində yaşayan hidrozoalar, sifoid meduzaları və mərcan polipləri bu tipdə birləşdirilir.
Əsas terminlər
| Tip | Səciyyəvi əlamət | Sinif sayı |
|---|---|---|
| Bağırsaqboşluqlular | Bağırsaq boşluğu, dalayıcı hüceyrələr, şüalı simmetriya | 3 |
| Yastı qurdlar | İkitərəfli simmetriya, orqanlar sistemi | 3 |
| Sap qurdlar | Kutikula ilə örtülüb, orqanları ilk bədən boşluğunda | 1 |
| Həlqəvi qurdlar | Buğumlara bölünüb, qapalı qan-damar sistemi | 3 |
| Molyusklar | Bir çoxunda çanaq, çanağın altında manti | 3 |
| Buğumayaqlılar | Buğumlu bədən və ətraflar, ən çox növə malik tip | 3 |
| Xordalılar | Daxili ox skeleti – xorda və ya onurğa | 6 |
Hər tip özünəməxsus simmetriya növü, bədən quruluşu və sinif tərkibi ilə seçilir.
| Tip | Simmetriya | İzah |
|---|---|---|
| Bağırsaqboşluqlular | Şüalı (radial) | Bədən hissələri mərkəzi ox ətrafında bərabər yerləşir |
| Yastı qurdlar | İkitərəfli | Bədən sağ-sol yarıya bölünür, bel-qarın istiqamətində yastıdır |
| Dərisitikanlılar (yetkin forma) | Şüalı (radial) | Yetkin fərddə radial simmetriya var |
| Dərisitikanlılar (sürfə) | İkitərəfli | Sürfə mərhələsində ikitərəfli simmetriya saxlanılır |
Bir tipin daxilində simmetriya inkişaf mərhələsindən asılı ola bilər — dərisitikanlılar buna misaldır.
- 1Əlaməti oxu: Heyvanın bədəni buğumlara bölünüb, ətrafları buğumludur və bədəni xaricdən çanaqla deyil, bərk qişa ilə örtülüb.
- 2Uyğun tipi xatırla: Dərslikdə buğumlu bədən və ətraflar buğumayaqlılar tipinin əsas xüsusiyyəti kimi göstərilir.
- 3Digər tiplərlə tutuşdur: Bu əlamətlər çanaqla örtülü və mantisi olan molyusklara, kutikulalı sap qurdlara və ya qapalı qan-damar sistemli həlqəvi qurdlara aid deyil.
- 4Nəticə: Heyvan buğumayaqlılar tipinə aiddir — bu tip heyvanlar aləminin ən çox növə malik tipidir.
- 1Başlanğıc məlumat: Xordalılar tipinin bütün nümayəndələrində daxili ox skeleti — xorda və ya onurğa — olur.
- 2İbtidai nümayəndə: Tipin ibtidai nümayəndələrində xorda həyatı boyu saxlanılır və dayaq funksiyasını yerinə yetirərək bədənə möhkəmlik verir.
- 3Ali quruluşlu nümayəndə: Ali quruluşlu xordalılarda (qığırdaqlı və sümüklü balıqlar, suda-quruda yaşayanlar, sürünənlər, quşlar, məməlilər) xorda onurğa ilə əvəz olunur.
- 4Nəticə: Xordanın taleyi tipin inkişaf səviyyəsindən asılıdır: ibtidai formada qalır, ali formada onurğaya çevrilir.
Bağırsaqboşluqluları su mühitində yaşadığına görə ikitərəfli simmetriyalı hesab etmə — onlar şüalı (radial) simmetriyaya malikdir.
Tip və dəstəni bitkilər aləminə də aid etmə — dərslikdə bu təsnifat vahidləri YALNIZ heyvan sistematikasına aiddir.
Yastı qurdları və sap qurdları qarışdırma: yastı qurdlarda orqanlar sistemi var, sap qurdlarda isə orqanlar xüsusi divarı olmayan ilk bədən boşluğunda yerləşir.
Təsnifat cədvəlində bütün vahidlər sadədən mürəkkəbə doğru düzülür: ən aşağı kateqoriyadan başlayır.
Dərisitikanlıları yadda saxlamağın açarı: yetkin forma şüalı, sürfə isə ikitərəflidir — simmetriya inkişafla dəyişir.
Qaydalar
- 1Tip mənşəcə qohum olan sinifləri, dəstə isə fəsilələri birləşdirən təsnifat vahididir.
- 2Heyvanlar aləmi onurğasızlara və onurğalılara bölünür.
- 3Bağırsaqboşluqlular tipi şüalı (radial) simmetriyaya malikdir və dalayıcı hüceyrələrə malikdir.
- 4Yastı qurdlar ikitərəfli simmetriyaya malikdir və orqanlar sisteminə malikdir.
- 5Sap qurdların bədəni kutikula ilə örtülüb və orqanları ilk bədən boşluğunda yerləşir.
- 6Həlqəvi qurdların yaxşı inkişaf etmiş qapalı qan-damar sistemi var.
- 7Molyusklarda çanağın altında manti adlanan dəri törəməsi olur.
- 8Dərisitikanlıların yetkin forması şüalı, sürfəsi isə ikitərəfli simmetriyaya malikdir.
- 9Buğumayaqlılar heyvanlar aləminin ən çox növə malik tipidir.
- 10Xordalılarda daxili ox skeleti xorda və ya onurğadan ibarətdir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir