Orqanizmin qoruyucu sistemi
Patogenlərin ötürülmə yolları, təbii maneələr, faqositoz, anticisimlər, təbii və süni immunitet.
Orqanizmin qoruyucu sistemi patogenlərə (bakteriya, virus və s.) qarşı iki səviyyəli müdafiə təşkil edir. Patogenlər insan orqanizminə əsasən hava, su və qida ilə, həmçinin birbaşa təmas, daşıyıcılar (ağcaqanad, milçək) və ya qan vasitəsilə daxil olur; yoluxmuş şəxsdən sağlam insana keçən xəstəliklərə yoluxucu xəstəliklər deyilir. Birinci müdafiə xətti təbii fiziki və kimyəvi maneələrdir: dəri, selikli qişalar, göz yaşı, qulaq kiri, selik və mədə turşusu. Göz yaşı və ağız suyunun tərkibindəki lizosim fermenti bakteriyaların hüceyrə divarını parçalayır, dəri isə yalnız zədələndikdə maneçilik funksiyasını itirir. Təbii maneələrdən keçən mikroorqanizmlərə qarşı immun sistemi işə düşür: faqositlər onları faqositoz yolu ilə udur, limfositlər isə hər antigenə spesifik anticisimlər əmələ gətirir. İmmunitet anadangəlmə (irsi) və ya keçirilmiş xəstəlikdən qazanılmış təbii, yaxud peyvənd (aktiv) və müalicə zərdabı (passiv) vasitəsilə yaradılan süni ola bilər. Peyvənd profilaktik xarakter daşıyır, zərdab isə tez yardım məqsədi ilə vurulur.
Məsələn: göyöskürək keçirən insanın qanında bu xəstəliyə qarşı anticisimlər yarandığından o, göyöskürəyə bir daha tutulmur.
Əsas terminlər
| Növ | Necə yaranır | Nümunə |
|---|---|---|
| Təbii, anadangəlmə | İrsən valideyndən keçir | İnsanın heyvan taunu ilə xəstələnməməsi |
| Təbii, qazanılmış | Keçirilmiş xəstəlikdən sonra yaranır | Göyöskürək keçirən insanın bir daha tutulmaması |
| Süni, aktiv (peyvənd) | Zəiflədilmiş/öldürülmüş mikroorqanizm vurulur, orqanizm özü anticisim əmələ gətirir | Qızılcaya qarşı peyvənd |
| Süni, passiv (zərdab) | Hazır anticisim kənardan gətirilir | Quduz zərdabı |
İmmunitet təbii (anadangəlmə/qazanılmış) və süni (aktiv/passiv) olmaqla iki əsas qrupa ayrılır.
| Xüsusiyyət | Peyvənd | Zərdab |
|---|---|---|
| Məqsəd | Profilaktik — xəstələnmədən əvvəl vurulur | Tez yardım — artıq xəstələnmiş orqanizm üçün |
| Tərkib | Öldürülmüş və ya zəiflədilmiş mikroorqanizmlər | Xəstəlik keçirmiş orqanizmin qan plazmasındakı hazır anticisimlər |
| Təsir müddəti | Orqanizm özü anticisim əmələ gətirir (aktiv immunitet) | Anticisimlər qanda çox az müddət fəal olur (passiv immunitet) |
Peyvənd əvvəlcədən qoruyur, zərdab isə artıq başlamış infeksiyaya qarşı tez kömək edir.
- 1Vəziyyəti oxu: İnsan göyöskürək xəstəliyini keçirib və indi bu xəstəliyə bir daha tutulmur.
- 2Mənbəyi müəyyən et: İmmunitet xəstəlik keçirdikdən sonra, orqanizmin özü tərəfindən yaranıb — bu, süni deyil, təbii mənbədir.
- 3Yaranma yolunu yoxla: İmmunitet irsən valideyndən keçməyib, keçirilmiş xəstəlikdən qazanılıb.
- 4Nəticə: Bu, təbii, qazanılmış immunitetə aiddir.
- 1Patogen daxil olur: Patogen dəri, selikli qişa və mədə turşusu kimi təbii maneələrdən keçərək orqanizmə daxil olur.
- 2Faqositlər işə düşür: Faqositlər patogeni faqositoz yolu ilə udaraq məhv etməyə çalışır.
- 3Limfositlər cavab verir: Limfositlər patogenin hər antigeninə qarşı spesifik anticisim əmələ gətirir.
- 4Zərərsizləşdirmə: Anticisimlər patogenin antigenləri ilə qarşılaşdıqda onları birbaşa zərərsizləşdirir.
Peyvəndi zərdabla qarışdırma: peyvənd profilaktik məqsədlə əvvəlcədən vurulur, zərdab isə artıq xəstələnmiş orqanizmə tez yardım üçün vurulur.
Anadangəlmə immuniteti xəstəlikdən sonra yaranan immunitetlə qarışdırma — anadangəlmə immunitet irsən valideyndən keçir, qazanılmış immunitet isə xəstəlik keçirdikdən sonra yaranır.
Bütün infeksion xəstəliklərə qarşı immunitet yaranmır — dərslikdə qrip, angina və QİÇS buna misal göstərilir.
Dəri fiziki maneədir, yalnız zədələndikdə (yara, həşərat sancması, yanıq) maneçilik funksiyasını itirir.
Qaydalar
- 1Patogenlər insan orqanizminə hava, su, qida, təmas, daşıyıcılar (ağcaqanad, milçək) və ya qan vasitəsilə daxil olur.
- 2Təbii fiziki-kimyəvi maneələrə dəri, selikli qişalar, göz yaşı, qulaq kiri, selik və mədə turşusu daxildir.
- 3Göz yaşı və ağız suyundakı lizosim fermenti bakteriyaların hüceyrə divarını parçalayır.
- 4Faqositlər yad cisimləri faqositoz yolu ilə udaraq məhv edir.
- 5Anticisimlər (antitellər) hər antigen üçün spesifikdir və patogenin antigenləri ilə qarşılaşdıqda onları birbaşa zərərsizləşdirir.
- 6Təbii immunitet anadangəlmə (irsi) və ya keçirilmiş xəstəlikdən qazanılmış ola bilər; süni immunitet peyvənd (aktiv) və ya müalicə zərdabı (passiv) vasitəsilə yaradılır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir