Sağlamlığa təsir edən amillər
Psixi sağlamlıq, stres, alkoqol, narkotik maddələr, siqaret və elektron siqaret, energetik içkilər, miokard infarktı riski.
Sağlamlıq təkcə xəstə olmamaqla deyil, insanın fiziki, psixoloji və sosial rifahının qaydasında olması ilə müəyyən edilir. Əbu Əli ibn Sina insan sağlamlığına təsir edən ən mühüm amillərdən birinin onun mənəvi vəziyyəti və tarazlı xarakteri olduğunu qeyd etmişdir. Psixi sağlamlıq insanın öz qabiliyyətini reallaşdıra bildiyi və adi həyat streslərinin öhdəsindən gəldiyi əmin-amanlıq vəziyyətidir; stres, narahatlıq və depressiya bu sahənin ümumi problemləridir, daimi stres isə başgicəllənmə, əsəbilik, unutqanlıq, diqqət pozğunluğu, yuxusuzluq və iştahın itməsi kimi simptomlarla nəticələnir. Stresin təsirini azaltmaq üçün bəziləri alkoqoldan, tütündən və narkotik maddələrdən istifadəyə başlayır, bu isə zərərli vərdişlərin yaranmasına gətirib çıxarır. Alkoqol mədə divarlarını qıcıqlandıraraq qastritə, qaraciyərdə isə yağ toplanmasına və bəzən sirroza səbəb olur. Siqaret tüstüsündəki nikotin, qatran və digər zəhərli maddələr asılılıq, astma və xərçəng riski yaradır, elektron siqaretdə isə kanserogen qatılığı daha yüksəkdir. Energetik içkilərin sui-istifadəsi narahatlıq, ürək döyüntüsünün artması və yuxu pozğunluğu yaradır; siqaret çəkmək, alkoqol qəbulu və qidalanma normalarının pozulması isə ürəyi qidalandıran arteriyanın daralması yolu ilə miokard infarktına səbəb olur.
Məsələn: bazar ertəsi keçiriləcək imtahan tələbədə stresə səbəb olsa da, onu materialı əvvəlcədən təkrar etməyə həvəsləndirə bilər.
Əsas terminlər
| Orqan | Mexanizm | Nəticə |
|---|---|---|
| Mədə | Mədə divarları qıcıqlanır, çox mədə şirəsi ifraz olunur | Qastrit |
| Qaraciyər | Alkoqolun 98%-ə qədəri zərərsizləşdirilir, yağ damlaları toplanır | Yağlanma, bəzən sirroz |
Alkoqol iki orqana fərqli mexanizmlə təsir edir: mədədə qıcıqlanma, qaraciyərdə isə yağ toplanması yolu ilə.
| Zərərli amil | Tərkib/mexanizm | Əsas risk |
|---|---|---|
| Siqaret | Nikotin, qatran, dəm qazı, sinil turşusu, ammonyak | Asılılıq, astma, xərçəng |
| Elektron siqaret | Kanserogen qatılığı adi siqaretdən 10 dəfə yüksəkdir | Zəhərlənmə, xərçəng riski |
| Energetik içki (sui-istifadə) | Narahatlıq, ürək döyüntüsünün artması | Qan təzyiqinin qalxması, yuxu pozğunluğu |
| Siqaret + alkoqol + qidalanma pozğunluğu | Ürəyi qidalandıran arteriyanın daralması | Miokard infarktı |
Zərərli vərdişlər çox vaxt stresin təsirini azaltmaq üçün başlanır, lakin əmək qabiliyyətini aşağı salır.
- 1Məlumatları yaz: Cədvələ görə gündə 30 siqaret çəkənin nisbi riski 3,2, gündə 15 siqaret çəkənin nisbi riski isə 2,0-dır.
- 2Nisbəti hesabla: 3,2-ni 2,0-a bölürük: 3,2 ÷ 2,0 = 1,6.
- 3Nəticə: Gündə 30 siqaret çəkən şəxsdə ürək xəstəliyi riski gündə 15 siqaret çəkənlə müqayisədə 1,6 dəfə yüksəkdir.
- 1Məlumatları yaz: Cədvələ görə normal xolesterin səviyyəli kişidə nisbi risk 1, normadan 75% yüksək xolesterin səviyyəli kişidə isə 3,1-dir.
- 2Nisbəti tap: Nisbi risklər artıq normal səviyyəyə görə hesablanıb, ona görə birbaşa müqayisə edirik: 3,1 ÷ 1 = 3,1.
- 3Nəticə: Xolesterin səviyyəsi normadan 75% yüksək olan kişidə ürək xəstəliyi riski normal səviyyəli kişiyə nisbətən 3,1 dəfə çoxdur.
Xolesterinin artmasını miokard infarktının SƏBƏBİ hesab etmə — dərslikdə hər ikisi eyni amillərin (siqaret çəkmək, alkoqol qəbulu, qidalanma normalarının pozulması) NƏTİCƏSİ kimi göstərilir.
Qastrit və sirrozu qarışdırma: qastrit mədədə (mədə şirəsinin artması), sirroz isə qaraciyərdə (yağ toplanması) yaranır.
Elektron siqareti 'daha az zərərli' hesab etmə — kanserogen maddələrin qatılığı adi siqaretdən 10 dəfə yüksəkdir.
Nikotinin asılılıq yaratma zəncirini yadda saxla: əvvəlcə eyforik təsir, sonra zövqverici hissiyyat, ən sonda asılılıq.
Stres həmişə mənfi deyil — imtahan stresi materialı əvvəlcədən təkrar etməyə həvəsləndirə bilər, daimi stres isə mənfi simptomlar yaradır.
Qaydalar
- 1Sağlamlıq fiziki, psixoloji və sosial rifahın məcmusudur, təkcə xəstə olmamaq demək deyil.
- 2Daimi stres başgicəllənmə, əsəbilik, unutqanlıq, diqqət pozğunluğu, depressiya, yuxusuzluq və iştahsızlıqla nəticələnir.
- 3Alkoqol mədə divarlarını qıcıqlandıraraq qastritə, qaraciyərdə isə yağ toplanmasına və bəzən sirroza səbəb ola bilər.
- 4Qaraciyərdə alkoqolun 98%-ə qədəri zərərsizləşdirilir və bu, digər mübadilə proseslərinə mənfi təsir göstərir.
- 5Siqaret tüstüsündə nikotin, dəm qazı, sinil turşusu, ammonyak, az miqdarda radioaktiv maddələr və qatran olur.
- 6Elektron siqaretdə kanserogen maddələrin qatılığı adi siqaretdən 10 dəfə yüksəkdir.
- 7Energetik içkilərin sui-istifadəsi narahatlıq, ürək döyüntüsünün artması, qan təzyiqinin qalxması və yuxu pozğunluğu yaradır.
- 8Siqaret, alkoqol və qidalanma pozğunluğu ürəyi qidalandıran arteriyanın daralmasına, nəticədə miokard infarktına səbəb ola bilər.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir