İnsan fəaliyyətinin karbon və azot dövriyyəsinə təsiri
Biosfer, karbon dövriyyəsi (fotosintez-tənəffüs-redusentlər), azot dövriyyəsi, nitrifikasiya, denitrifikasiya, antropogen təsir.
Biosfer Yer kürəsində canlı orqanizmlərin yaşadığı qlobal ekosistemdir və hidrosferi, litosferin yuxarı hissəsini, atmosferin alt hissəsini əhatə edir; onun səciyyəvi enerji mənbəyi Günəş işığı və maddələr dövranıdır. Karbon dövriyyəsi fotosintezlə başlayır: bitkilər karbon qazının tərkibindəki karbonu qlükoza sintezində istifadə edir, bu karbon heyvanların qidalanması yolu ilə konsumentlərə keçir, tənəffüs zamanı yenidən karbon qazı kimi ayrılır, ölmüş qalıqları isə redusentlər karbon qazına qədər parçalayır. Bir qism karbon kalsium karbonat şəklində çöküntü süxurlarda (təbaşir, mərmər, əhəngdaşı) yüz milyon il qala bilir. Azot atmosferin həcmcə 78%-ni təşkil edir, lakin molekulyar azotu əksər canlı istifadə edə bilmir; yalnız bəzi bakteriyalar onu ammonium ionlarına çevirir, bitkilər isə nitrat və ammoniumu mənimsəyir. Nitrifikasiya ammonyakı iki mərhələdə nitrata çevirir, denitrifikasiya isə nitratı molekulyar azota qədər parçalayır. Yanacaq yandırılması, sənaye və meşələrin qırılması karbon balansını pozaraq qlobal istiləşməyə aparır; azot oksidlərinin və azot gübrələrinin artması isə smoqa, turş yağıntıya və ozon qatının nazilməsinə səbəb olur.
Məsələn: yumrucuq bakteriyaları torpaqda molekulyar azotu ammonium ionlarına çevirərək onu bitkilər üçün mənimsənilə bilən formaya salır.
Əsas terminlər
| Proses | Başlanğıc maddə | Son məhsul |
|---|---|---|
| Nitrifikasiya | Ammonyak (ammonium) | Nitrat (iki mərhələdə: əvvəl nitrit, sonra nitrat) |
| Denitrifikasiya | Nitrat | Molekulyar azot (N₂) |
İki proses əks istiqamətlərdə gedir: nitrifikasiya azotu bitkinin mənimsəyə biləcəyi formaya salır, denitrifikasiya isə onu yenidən atmosferə qaytarır.
| Mərhələ | Proses | Nəticə |
|---|---|---|
| 1 | Fotosintez | Bitkilər karbon qazını qlükoza sintezində istifadə edir |
| 2 | Qidalanma | Karbon heyvanların (konsumentlərin) bədəninə keçir |
| 3 | Tənəffüs | Karbon yenidən karbon qazı kimi ayrılır |
| 4 | Redusentlərin fəaliyyəti | Ölmüş qalıqlar karbon qazına qədər parçalanır |
Bir qism karbon bu dövriyyədən çıxıb kalsium karbonat şəklində çöküntü süxurlarda yüz milyon il qala bilir.
- 1Fotosintez: Bitki karbon qazını udaraq qlükoza sintez edir və karbonu öz toxumasına daxil edir.
- 2Qidalanma: Heyvan bu bitkini yeyir, karbon konsumentin bədəninə keçir.
- 3Tənəffüs: Heyvan tənəffüs edərkən karbon yenidən karbon qazı şəklində atmosferə ayrılır.
- 4Alternativ yol: Heyvan ölərsə, redusentlər onun qalıqlarını karbon qazına qədər parçalayaraq karbonu yenidən dövriyyəyə qaytarır.
- 1Prosesi oxu: Torpaqda ammonyak əvvəlcə nitritə, sonra nitrata çevrilir.
- 2İstiqaməti yoxla: Bu, ammonium-dan nitrata doğru gedən istiqamətdir.
- 3Uyğun termini seç: Ammonyakdan nitrata doğru gedən proses nitrifikasiya adlanır, nitratdan molekulyar azota gedən əks proses isə denitrifikasiyadır.
- 4Nəticə: Təsvir olunan proses nitrifikasiyadır.
Nitrifikasiya ilə denitrifikasiyanı qarışdırma: nitrifikasiya ammonyakdan nitrata doğru, denitrifikasiya isə nitratdan molekulyar azota doğru gedir — istiqamətlər əksdir.
Redusentlərin qidasını canlı bitki toxuması ilə qarışdırma — onlar məhv olmuş heyvan və bitki qalıqlarını, ifrazat məhsullarını parçalayır.
Molekulyar azotu (N₂) əksər canlı orqanizm birbaşa istifadə edə bilmir — yalnız bəzi bakteriyalar onu ammonium ionlarına çevirə bilir.
Dərslikdə nitrat-nitrit çevrilməsi bəzən 'nitrat turşusu duzları' və 'azot turşusu duzları' ifadələri ilə də adlandırılır; bu terminləri dərslikdəki kimi saxla.
Qaydalar
- 1Biosfer hidrosferi, litosferin yuxarı hissəsini və atmosferin alt hissəsini əhatə edən qlobal ekosistemdir.
- 2Karbon dövriyyəsi fotosintezlə başlayır, tənəffüslə karbon qazı şəklində atmosferə qayıdır.
- 3Redusentlər ölmüş orqanizmlərin qalıqlarını karbon qazına qədər parçalayır.
- 4Molekulyar azotu (N₂) əksər canlılar birbaşa istifadə edə bilmir, yalnız bəzi bakteriyalar onu ammonium ionlarına çevirir.
- 5Nitrifikasiya ammonyakı əvvəlcə nitritə, sonra nitrata çevirir; denitrifikasiya isə nitratı molekulyar azota qədər parçalayır.
- 6İnsan fəaliyyəti (yanacaq yandırılması, sənaye, kənd təsərrüfatı, meşələrin qırılması) karbon və azot dövriyyəsini pozaraq qlobal istiləşməyə və ekoloji problemlərə səbəb olur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir