İxtisaslaşmış hüceyrələr
Heyvan orqanizmindəki eritrosit, neyron, qametlər və bitkidəki kök tükcükləri kimi ixtisaslaşmış hüceyrələrin quruluş-funksiya uyğunluğu izah olunur.
Çoxhüceyrəli orqanizmlərdə bütün hüceyrələr eyni deyil — hər biri müəyyən funksiyanı yerinə yetirmək üçün ixtisaslaşıb. Eyni funksiyalı hüceyrələrin toxumada, oxşar toxumaların isə orqanlarda birləşməsi orqanizmin həyati proseslərini daha səmərəli edir, elə müəllim və şagirdlərin birgə fəaliyyəti kimi. Heyvan orqanizmində qırmızı qan hüceyrəsi (eritrosit), ağ qan hüceyrəsi, dəri, sümük, əzələ, sinir hüceyrəsi (neyron) və qametlər (yumurta-hüceyrə, spermatozoid) kimi ixtisaslaşmış hüceyrələr var. Eritrositlər nüvəsiz və basıq disk formalıdır ki, bu, oksigenin sitoplazmaya asan daxil olmasını və kapilyarlarda hərəkəti asanlaşdırır; hemoqlobin isə qana rəng verir və oksigenlə karbon qazının daşınmasında iştirak edir. Neyron cisim və çıxıntılardan ibarətdir, qıcığı qəbul edib ötürür; çıxıntılardan bəziləri qıcığı cismə, digərləri isə növbəti hüceyrələrə çatdırır. Qametlər irsi məlumatı daşıyır, mayalanmadan ziqot əmələ gəlir və bu, yeni orqanizmə başlanğıc verir. Bitkilərdə isə kök tükcükləri torpaqdan su və mineral maddələri udur. Hər hüceyrənin quruluşu onun funksiyasına uyğunlaşıb.
Məsələn: eritrositin nüvəsiz, basıq disk forması oksigenin kapilyarlarda asan daşınmasına imkan verir.
Əsas terminlər
| Hüceyrə | Əsas funksiyası |
|---|---|
| Eritrosit (qırmızı qan hüceyrəsi) | Hemoqlobin vasitəsilə oksigen və karbon qazının daşınması |
| Neyron (sinir hüceyrəsi) | Qıcığın qəbulu və ötürülməsi |
| Qamet (yumurta-hüceyrə, spermatozoid) | İrsi məlumatın daşınması, cinsiyyətli çoxalma |
| Kök tükcüyü hüceyrəsi | Su və mineral maddələrin torpaqdan udulması |
Hər ixtisaslaşmış hüceyrənin quruluşu onun yerinə yetirdiyi funksiyaya uyğunlaşıb.
| Xüsusiyyət | Yumurta-hüceyrə | Spermatozoid |
|---|---|---|
| Ölçü | İridir | Kiçikdir |
| Hərəkət vasitəsi | Yoxdur | Qamçıya bənzər quyruğu var |
| İrsi məlumat daşıması | Daşıyır | Daşıyır |
| Mayalanmadan sonra | Ziqot əmələ gətirir | Ziqot əmələ gətirir |
Hər iki qamet fərqli görünüşünə baxmayaraq cinsiyyətli çoxalmada birlikdə iştirak edir.
- 1Müşahidə: Yetkin insanın eritrositində nüvə yoxdur, hüceyrə iki tərəfi basıq disk formalıdır.
- 2Nəticə 1: Nüvənin olmaması sitoplazma üçün daha çox yer buraxır, ona görə oksigen sitoplazmaya asan daxil olur.
- 3Nəticə 2: Basıq disk forması eritrositin kapilyarlarda hərəkətini asanlaşdırır.
- 4Rolun tamamlanması: Sitoplazmadakı hemoqlobin oksigeni özünə bağlayaraq daşıyır və qana qırmızı rəng verir.
- 1Şikayət: Leyla yorğunluq və nəfəs darlığından şikayətlənir.
- 2Müqayisə: Normal eritrosit basıq disk formalıdır; Leylanın xəstəliyində isə eritrositin forması pozulub.
- 3Səbəb: Formanın pozulması eritrositin kapilyarlarda normal hərəkətini çətinləşdirir.
- 4Nəticə: Bu, oksigenin toxumalara daşınmasını da çətinləşdirdiyi üçün yorğunluq və nəfəs darlığı yaranır.
Eritrositdə yalnız nüvə yoxdur — sitoplazma və hemoqlobin qalır. Sitoplazmanın da olmadığını düşünmək səhvdir, çünki oksigen məhz sitoplazmaya daxil olur.
Mətndə yumurta-hüceyrənin adi gözlə görünə bilməsi yalnız quşlar və balıqlar üçün deyilib; bunu bütün heyvanlara aid ümumi qayda kimi qəbul etmək səhvdir.
Heyvan hüceyrələri (eritrosit, neyron, sümük hüceyrəsi) ilə bitki hüceyrələrini (kök tükcüyü, ötürücü toxuma) qarışdırma — hər siyahı ayrı diaqrama aiddir.
Neyron cisim və çıxıntılardan, kök tükcüyü isə qılaf, sitoplazma, nüvə və vakuoldan ibarətdir — hər ikisinin tərkib hissələrini ayrı yadda saxla.
Qaydalar
- 1Çoxhüceyrəli orqanizmlərin hüceyrələri fərqli funksiyalara görə ixtisaslaşır; eyni funksiyalı hüceyrələr toxumada, oxşar toxumalar isə orqanlarda birləşir.
- 2Heyvan orqanizmində qırmızı qan hüceyrəsi, dəri, sümük, əzələ, ağ qan hüceyrəsi, spermatozoid və sinir hüceyrəsi kimi 7 ixtisaslaşmış hüceyrə növü sadalanır.
- 3Yetkin insan eritrositində nüvə yoxdur; bu, oksigenin sitoplazmaya asan daxil olmasını və kapilyarlarda hərəkəti asanlaşdırır. Hemoqlobin qana qırmızı rəng verir və qazların daşınmasında iştirak edir.
- 4Neyron cisim və çıxıntılardan ibarətdir, qıcığı qəbul edib ötürür; çıxıntılar funksiyaca fərqlənir.
- 5Qametlər (yumurta-hüceyrə və spermatozoid) irsi məlumat daşıyır və cinsiyyətli çoxalmada iştirak edir; mayalanmadan ziqot əmələ gəlir.
- 6Bitkidə kök tükcükləri kökün böyüyən uc hissəsindən yuxarıda yerləşir, qılaf, sitoplazma, nüvə və vakuoldan ibarətdir və su ilə mineral maddələrin udulmasını təmin edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir