Bakteriyalar
Bakteriyaların quruluşu, oksigenli/oksigensiz mühitdə yaşaması, spor əmələ gətirməsi, qidalanma tipləri, insan üçün faydalı və zərərli rolları izah olunur.
Bakteriyalar çox kiçikölçülü birhüceyrəli orqanizmlərdir və onları adətən adi gözlə deyil, yalnız mikroskop vasitəsilə müşahidə etmək mümkündür; bu orqanizmləri bakteriologiya elmi öyrənir. Bəzi bakteriyalar oksigenli, bəziləri isə oksigensiz mühitdə yaşaya bilir. Qida çatışmadıqda və ya temperatur çox yüksək yaxud çox aşağı olduqda bakteriyalar spor əmələ gətirir: əvvəlcə sitoplazmanın bir hissəsi qılafdan ayrılır, ətrafında membran, sonra isə hüceyrə divarı formalaşır və sporun daxilində həyati proseslər zəifləyir; əlverişli şərait bərpa olunduqda bakteriya yenidən fəaliyyətə başlayır. Bəzi bakteriyalar qida maddələrini özləri hazırlayır, digərləri hazır qida maddələrindən istifadə edir. Parazit bakteriyalar xəstəlik törədir, torpaq bakteriyaları isə bitki və heyvan qalıqlarını parçalayır, bəziləri həzmdə və bağırsaqda vitamin sintezində iştirak edir. Bakteriyalar əlverişli şəraitdə müəyyən ölçüyə çatdıqda sadə bölünmə yolu ilə çoxalır. Onlardan çirkab sularının təmizlənməsində, qida və dərman sənayesində geniş istifadə olunur.
Məsələn: Robert Kox 1877-ci ildə vərəm xəstəsinin ağciyərindən hazırlanmış preparatda çubuqşəkilli bakteriya aşkar etmiş və bu bakteriya sonradan "Kox çubuğu" adlandırılmışdır.
Əsas terminlər
| Mərhələ | Baş verən proses |
|---|---|
| 1 | Sitoplazmanın bir hissəsi qılafdan ayrılır |
| 2 | Ayrılan hissənin ətrafında membran əmələ gəlir |
| 3 | Membranın ətrafında hüceyrə divarı formalaşır |
| 4 | Sporun daxilində həyati proseslər zəifləyir |
Əlverişsiz şərait bərpa olunduqda bakteriya yenidən fəaliyyətə başlayır.
| Bakteriyanın rolu | Təsiri |
|---|---|
| Parazit bakteriya | Xəstəlik törədir (məsələn, vərəm) |
| Torpaq bakteriyası | Bitki və heyvan qalıqlarını parçalayır |
| Bağırsaq bakteriyası | Həzmdə iştirak edir, vitamin sintezində rol oynayır |
Bakteriyalar orqanizmdəki və mühitdəki roluna görə fərqli təsirlər göstərir.
- 1Bölünmə sayını müəyyənləşdir: Bakteriyalar hər 20 dəqiqədən bir bölünür; 60 dəqiqədə (1 saatda) bu, 60/20=3 dəfə təkrarlanır.
- 2Artım əmsalını hesabla: Hər bölünmədə say 2 dəfə artır, 3 bölünmədən sonra say 2×2×2=8 dəfə artmış olur.
- 3Bir saat əvvəlki sayı tap: Hazırkı say olan 800, 8-ə bölünür: 800 ÷ 8 = 100.
- 4Nəticə: Bir saat əvvəl süddə təxminən 100 bakteriya olmuşdur.
- 1Bakteriyanın istehlakını qeyd et: Bir bakteriya hüceyrəsi gündə öz kütləsindən 30 dəfə çox qida istehlak edir.
- 2Müqayisə üçün insan nümunəsini götür: Bu, 35-40 kq ağırlığında olan bir məktəblinin gündə bir tondan çox yemək yeməsi ilə müqayisə olunur.
- 3Nəticə: Bu müqayisə bakteriyanın öz kütləsinə nisbətən nə qədər çox qida istehlak etdiyini əyani göstərir.
Bölünmə sayını hesablayarkən 'neçə dəfə bölünüb' sualını birbaşa bölənə çevirməyi unutmayın — sadəcə bölünmə sayına (3-ə) bölmək deyil, 2 üstlü ifadəyə (2×2×2=8) bölmək lazımdır.
Bütün bakteriyaların yalnız bir mühitdə yaşaya biləcəyini düşünmək səhvdir — bəzi bakteriyalar oksigenli, bəziləri isə oksigensiz mühitdə yaşayır.
Spor əmələ gəlməsinin ardıcıllığını yadda saxlamaq üçün: əvvəlcə sitoplazma qılafdan ayrılır, sonra membran, sonra isə hüceyrə divarı formalaşır.
Robert Koxun 1877-ci ildə vərəm xəstəsinin ağciyərindən aşkar etdiyi çubuqşəkilli bakteriyanın adı elə bu kəşflə bağlıdır: Kox çubuğu.
Qaydalar
- 1Bakteriyalar çox kiçikölçülü birhüceyrəli orqanizmlərdir və adətən adi gözlə deyil, yalnız mikroskopla müşahidə olunur; onları bakteriologiya elmi öyrənir.
- 2Bəzi bakteriyalar oksigenli, bəziləri isə oksigensiz mühitdə yaşayır.
- 3Qida çatışmadıqda və ya çox yüksək/aşağı temperatur şəraitində bakteriyalar spor əmələ gətirir: sitoplazmanın bir hissəsi qılafdan ayrılır → ətrafında membran, sonra hüceyrə divarı əmələ gəlir → sporun daxilində həyati proseslər zəifləyir; əlverişli şəraitdə bakteriya yenidən fəaliyyətə başlayır.
- 4Bəzi bakteriyalar qida maddələrini özləri hazırlayır, digərləri isə hazır qida maddələrindən istifadə edir.
- 5Parazit bakteriyalar xəstəlik törədir (məsələn, vəba, vərəm, tetanus, taun törədiciləri); torpaq bakteriyaları bitki və heyvan qalıqlarını parçalayır; bəzi bakteriyalar həzmdə və bağırsaqda vitamin sintezində iştirak edir.
- 6Bakteriyalar əlverişli şəraitdə müəyyən ölçüyə çatdıqda sadə bölünmə yolu ilə ikiyə bölünərək çoxalır; çirkab sularının təmizlənməsində, pendir-qatıq istehsalında və dərman sənayesində istifadə olunur.
- 71877-ci ildə Robert Kox vərəm xəstəsinin ağciyərindən hazırlanmış preparatda çubuqşəkilli bakteriya aşkar etmiş, bu bakteriya sonradan "Kox çubuğu" adlandırılmışdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir