Canlı orqanizmləri öyrənən elm sahələri
Botanika, zoologiya, mikrobiologiya, anatomiya.
Biologiya canlı təbiəti öyrənən elmlər kompleksidir — o, canlı orqanizmlərin quruluşunu, həyat fəaliyyətini, təsnifatını, bir-biri ilə və ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqəsini araşdıran bir-biri ilə sıx bağlı olan çoxsaylı elm sahələrindən ibarətdir. Botanika bitkilər aləmini — onların xarici və daxili quruluşunu, çoxalmasını, təsnifatını və yayılmasını öyrənir. Zoologiya heyvanlar aləmini — onurğasız və onurğalı heyvanların müxtəlifliyini, davranışını və ekoloji rolunu tədqiq edir. Mikrobiologiya adi gözlə görünməyən mikroorqanizmləri — bakteriyaları, virusları, mikroskopik göbələkləri araşdırır. Anatomiya canlıların daxili quruluşunu, orqan və orqanlar sistemlərinin yerləşməsini incələyir. Fiziologiya orqanizmdə gedən həyat proseslərini — tənəffüs, qidalanma, qan dövranı kimi funksiyaları öyrənir. Ekologiya canlıların bir-biri ilə və yaşadıqları mühitlə qarşılıqlı münasibətlərini araşdırır. Müasir dövrdə molekulyar biologiya, genetik mühəndislik və biotexnologiya kimi yeni sahələr də sürətlə inkişaf edir. Bütün bu elm sahələrinin bir-biri ilə sıx əlaqəsi canlı təbiətin vahid mənzərəsini yaradır — məsələn, bir meşə ekosistemini öyrənmək üçün həm botanika (ağacların növ tərkibi), həm zoologiya (meşədə yaşayan heyvanlar), həm də ekologiya (canlıların mühitlə qarşılıqlı əlaqəsi) biliklərinə ehtiyac var; yalnız bu elmlərin birlikdə tətbiqi tam mənzərəni açır.
Əsas terminlər
| Elm sahəsi | Nəyi öyrənir | Öyrəndiyi əsas sual |
|---|---|---|
| Botanika | Bitkilər aləmi | Bitki necə qurulub və harada yayılıb? |
| Zoologiya | Heyvanlar aləmi | Heyvanlar necə yaşayır və davranır? |
| Mikrobiologiya | Mikroorqanizmlər (bakteriyalar, viruslar, mikroskopik göbələklər) | Adi gözlə görünməyən canlılar necə qurulub? |
| Anatomiya | Canlıların daxili quruluşu | Orqanlar harada yerləşir? |
| Fiziologiya | Orqanizmdə gedən həyat prosesləri | Orqanlar necə işləyir? |
| Ekologiya | Canlıların bir-biri və mühitlə əlaqəsi | Canlılar ətraf mühitlə necə qarşılıqlı təsirdədir? |
Cədvəldə biologiyanın altı əsas sahəsi, hər birinin tədqiqat obyekti və cavab verdiyi əsas sual göstərilir. Anatomiya 'quruluş', fiziologiya isə 'işləmə' suallarına cavab verir.
- 1Addım 1: Botanika tətbiqi: Alim meşədəki ağacların növ tərkibini — hansı növ ağacların bitdiyini, onların xarici quruluşunu və yayılma xüsusiyyətlərini botanika elminin köməyi ilə müəyyən edir.
- 2Addım 2: Zoologiya tətbiqi: Daha sonra meşədə yaşayan heyvanların müxtəlifliyi — onurğasızlar, quşlar, məməlilər zoologiya elmi vasitəsilə tədqiq edilir; onların davranışı və ekoloji rolu öyrənilir.
- 3Addım 3: Ekologiya tətbiqi: Nəhayət, ekologiya elmi ağaclar, heyvanlar və onların yaşadığı mühit (torpaq, su, hava) arasındakı qarşılıqlı əlaqəni araşdırır. Yalnız bu üç sahənin birlikdə tətbiqi meşə ekosisteminin tam mənzərəsini açır.
Botanika ilə zoologiyanı qarışdırmaq: Botanika YALNIZ bitkiləri, zoologiya isə YALNIZ heyvanları öyrənir. 'Botanika heyvanları öyrənir' və ya 'zoologiya bitkiləri öyrənir' demək ciddi səhvdir.
Biologiyanı yalnız bitki və heyvanlarla məhdudlaşdırmaq olmaz. Biologiya canlı təbiəti öyrənən elmlər kompleksidir — mikroorqanizmlər, orqanların daxili quruluşu, həyat prosesləri və ekoloji münasibətlər də biologiyanın tərkib hissəsidir.
Qaydalar
- 1Biologiya canlı təbiəti öyrənən elmlər kompleksidir; o, çoxsaylı sahələrin birliyindən ibarətdir — biologiyanı yalnız bitki və heyvanlarla məhdudlaşdırmaq olmaz.
- 2Botanika YALNIZ bitkiləri öyrənir; zoologiya isə YALNIZ heyvanları tədqiq edir — bu iki sahəni bir-biri ilə qarışdırmaq olmaz.
- 3Mikrobiologiya adi gözlə görünməyən mikroorqanizmləri (bakteriyalar, viruslar, mikroskopik göbələklər) öyrənir; bu sahə biologiyanın mühüm tərkib hissəsidir.
- 4Anatomiya canlıların DAXİLİ quruluşunu, fiziologiya isə orqanizmdə gedən HƏYAT PROSESLƏRİNİ (funksiyaları) öyrənir — anatomiya "quruluş", fiziologiya "işləmə" suallarına cavab verir.
- 5Ekologiya canlıların bir-biri ilə və ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqəsini araşdırır; o, biologiyanın digər sahələrindən ayrı deyil, onlarla sıx bağlıdır.
- 6Müasir biologiya sahələri (molekulyar biologiya, genetik mühəndislik, biotexnologiya) da canlı təbiətin öyrənilməsinə xidmət edir.
- 7Hər bir biologiya sahəsi canlıların MÜƏYYƏN BİR ASPEKTİNİ tədqiq edir; bu sahələrin vəhdəti canlı təbiətin tam mənzərəsini yaradır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir