Biologiyanın tədqiqat üsulları
Müşahidə, təcrübə, müqayisə, ölçmə.
Biologiya canlı orqanizmləri öyrənmək üçün bir neçə əsas tədqiqat üsulundan istifadə edir. MÜŞAHİDƏ — təbii şəraitdə obyektin heç bir dəyişiklik edilmədən izlənməsidir; məsələn, bir quşun yuva qurmasını izləmək. TƏCRÜBƏ (EKSPERİMENT) — nəzarətli süni şəraitdə prosesin öyrənilməsidir; burada tədqiqatçı şəraiti dəyişdirir və nəticəni izləyir; məsələn, bitkinin bir hissəsinə gübrə verib, digərinə verməməklə böyümə fərqini ölçmək. MÜQAYİSƏ — iki və ya daha çox obyektin oxşar və fərqli cəhətlərinin aşkarlanmasıdır; məsələn, birhüceyrəlilərlə çoxhüceyrəlilərin müqayisəsi. ÖLÇMƏ — kəmiyyət göstəricilərinin (uzunluq, kütlə, temperatur, say) müəyyən edilməsidir; məsələn, bir cücərmiş toxumun gündəlik boy artımının xətkeşlə ölçülməsi. Müasir biologiyada bu üsullarla yanaşı laboratoriya analizləri, kompüter modelləşdirilməsi, mikroskopiya və statistik təhlil geniş istifadə olunur. Ən geniş yayılmış səhv müşahidəni eksperimentlə qarışdırmaqdır — müşahidədə şərait dəyişdirilmir, eksperimentdə isə tədqiqatçı şəraitə müdaxilə edir.
Məsələn: bir şagird meşədə qarışqaların davranışını heç bir müdaxilə etmədən izləyirsə bu müşahidədir; lakin qarışqa yuvasına müxtəlif yemlər qoyub onların seçimini izləyirsə bu eksperimentdir.
Əsas terminlər
| Tədqiqat üsulu | Tərifi | Cavab verdiyi sual | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Müşahidə | Təbii şəraitdə müdaxiləsiz izləmə | Necə baş verir? | Quşun yuva qurmasını izləmək |
| Təcrübə | Süni şəraitdə şəraitə müdaxilə ilə öyrənmə | Səbəb nədir? | Bitkinin bir hissəsinə gübrə verib böyümə fərqini ölçmək |
| Müqayisə | Oxşar və fərqli cəhətlərin aşkarlanması | Nə ilə oxşar və ya fərqlidir? | Birhüceyrəlilərlə çoxhüceyrəlilərin müqayisəsi |
| Ölçmə | Kəmiyyət göstəricilərinin təyini | Nə qədərdir? | Cücərmiş toxumun gündəlik boy artımının xətkeşlə ölçülməsi |
Cədvəldə biologiyanın dörd əsas tədqiqat üsulu, onların tərifləri, cavab verdikləri əsas suallar və hər birinə aid konkret nümunələr verilmişdir.
- 1Vəziyyət 1: Müşahidə: Bir şagird meşədə qarışqaların davranışını heç bir müdaxilə etmədən, sadəcə kənardan izləyir. Şagird qarışqa yuvasına toxunmur, yem qoymur, şəraiti dəyişdirmir. Bu, müşahidədir — çünki tədqiqatçı passiv izləyici rolundadır və təbii şərait qorunub saxlanılır.
- 2Vəziyyət 2: Eksperiment: Həmin şagird qarışqa yuvasının yaxınlığına müxtəlif növ yemlər (şəkər, çörək qırıntısı, ət parçası) qoyur və qarışqaların hansı yemi seçdiyini, hansına daha tez toplaşdığını qeydə alır. Bu, eksperimentdir — çünki şagird şəraitə fəal müdaxilə edir, yeni dəyişən (yem növü) əlavə edir və nəzarətli şəkildə nəticəni izləyir.
- 3Əsas fərq: Müşahidədə şərait dəyişdirilmir, tədqiqatçı yalnız izləyir. Eksperimentdə isə tədqiqatçı şəraitə müdaxilə edir, dəyişənləri idarə edir və səbəb-nəticə əlaqəsini aşkara çıxarmağa çalışır.
Ən geniş yayılmış səhv müşahidəni eksperimentlə qarışdırmaqdır. Əsas fərq: müşahidədə şərait dəyişdirilmir, tədqiqatçı passiv izləyicidir; eksperimentdə isə tədqiqatçı şəraitə fəal müdaxilə edir. Bu ikisi eyniləşdirilməməlidir.
Hər tədqiqat üsulu müəyyən bir suala cavab axtarır: müşahidə 'necə baş verir?', eksperiment 'səbəb nədir?', müqayisə 'nə ilə oxşar və ya fərqlidir?', ölçmə isə 'nə qədərdir?' sualına cavab verir. İmtahanda üsulu seçərkən əvvəlcə vəziyyətin hansı suala cavab verdiyini düşün.
Qaydalar
- 1Müşahidə təbii şəraitdə obyektin heç bir müdaxilə edilmədən izlənməsidir — şərait dəyişdirilmir, tədqiqatçı yalnız passiv izləyici rolundadır.
- 2Təcrübə (eksperiment) nəzarətli süni şəraitdə prosesin öyrənilməsidir — tədqiqatçı şəraitə fəal müdaxilə edir, dəyişənləri nəzarətdə saxlayır və nəticəni qeydə alır.
- 3Müqayisə iki və ya daha çox obyektin (və ya prosesin) oxşar və fərqli cəhətlərini aşkara çıxarmaq üçün istifadə olunur — təsnifat və sistemləşdirmənin əsasını təşkil edir.
- 4Ölçmə kəmiyyət göstəricilərinin (uzunluq, kütlə, həcm, temperatur, say, sürət) müvafiq alət və vahidlərlə təyin edilməsidir — tədqiqat nəticələrini dəqiq ifadə etməyə imkan verir.
- 5Müşahidə ilə eksperiment arasındakı əsas fərq: müşahidədə şərait dəyişdirilmir, eksperimentdə isə tədqiqatçı şəraiti dəyişdirir — bu ikisi eyniləşdirilməməlidir.
- 6Müasir biologiya laboratoriya analizləri (kimyəvi tərkibin təyini), kompüter modelləşdirilməsi (proseslərin riyazi simulyasiyası), mikroskopiya (hüceyrə səviyyəsində tədqiqat) və statistik təhlildən (məlumatların riyazi emalı) geniş istifadə edir.
- 7Hər bir tədqiqat üsulu müəyyən tip suala cavab vermək üçün seçilir: müşahidə 'necə baş verir?', eksperiment 'səbəb nədir?', müqayisə 'nə ilə oxşar/fərqlidir?', ölçmə 'nə qədərdir?' suallarına cavab verir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir