Bitki və heyvan hüceyrələrinin quruluşu
Bitki hüceyrəsini heyvan hüceyrəsindən fərqləndirən plastidlər, vakuollar və hər ikisində olan mitoxondri, ribosom quruluş və funksiyaları konkret nümunələrlə izah olunur.
Bitki və heyvan hüceyrələri, 1839-cu ildə alman zooloqu T.Şvannın alman botaniki M.Şleydenin materialları ilə apardığı müqayisədə göstərildiyi kimi, quruluşca oxşardır, lakin bəzi fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. Bitki hüceyrəsinin sitoplazmasında heyvan hüceyrəsindən fərqli olaraq sitoplazmadan iki membranla ayrılan plastidlər olur: yaşıl xloroplastlarda xlorofil piqmenti fotosintezi təmin edir, sarı-narıncı-qırmızı rəngli xromoplastlar rəng verir, rəngsiz leykoplastlarda isə nişasta, yağ və zülal kimi ehtiyat maddələr toplanır. Hər iki hüceyrə növündə sitoplazmadan iki membranla ayrılan, daxili membranı qırışlı mitoxondrilər var; onlar oksigen udub karbon qazı xaric edərək hüceyrə tənəffüsünü həyata keçirir və ayrılan enerji hüceyrənin fəaliyyətinə sərf olunur. Böyük və kiçik hissədən ibarət ribosomlar bütün hüceyrələrdə zülal sintez edir. Bitki hüceyrəsini fərqləndirən əsas əlamət isə iri, hüceyrə şirəsi saxlayan vakuollardır; heyvan hüceyrəsində isə yalnız xırda vakuollar olur.
Məsələn: üzümün şirin meyvəsinin vakuolunda qlükoza, limonun vakuolunda isə limon turşusu toplanır.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Bitki hüceyrəsi | Heyvan hüceyrəsi |
|---|---|---|
| Plastidlər | Var (xloroplast, xromoplast, leykoplast) | Yoxdur |
| Vakuol | İri, hüceyrə şirəli | Xırda |
| Mitoxondri | Var | Var |
| Ribosom | Var | Var |
Plastid və iri vakuolun olması bitki hüceyrəsini heyvan hüceyrəsindən fərqləndirən əsas əlamətlərdir.
| Orqanoid | Funksiyası |
|---|---|
| Xloroplast | Fotosintezi təmin edir (xlorofil piqmenti sayəsində) |
| Xromoplast | Sarı, narıncı, qırmızı rəng verir |
| Leykoplast | Ehtiyat maddələri (nişasta, yağ, zülal) toplayır |
| Mitoxondri | Hüceyrə tənəffüsünü həyata keçirir |
| Ribosom | Zülal sintez edir |
| Vakuol | Hüceyrə şirəsini (məsələn, şəkər, turşu) saxlayır |
Hər orqanoid hüceyrədə fərqli bir funksiyanı yerinə yetirir.
- 1Plastidlərin olub-olmadığını yoxla: Hüceyrədə plastid (xloroplast, xromoplast və ya leykoplast) varsa, bu, bitki hüceyrəsidir, çünki plastidlər yalnız bitki hüceyrəsinin sitoplazmasında olur.
- 2Vakuolun ölçüsünü qiymətləndir: Bitki hüceyrəsində iri, hüceyrə şirəli vakuol olur, heyvan hüceyrəsində isə yalnız xırda vakuollar olur.
- 3Ortaq orqanoidləri qeyd et: Mitoxondri və ribosom hər iki hüceyrə növündə eyni şəkildə olur, ona görə fərqləndirici əlamət deyil.
- 4Nəticə: Plastid və iri vakuolun mövcudluğu hüceyrənin bitki hüceyrəsi olduğunu göstərir.
- 1Üzümün vakuolunu araşdır: Üzümün şirin meyvəsinin vakuolunda qlükoza toplanır.
- 2Limonun vakuolunu araşdır: Limonun meyvəsinin vakuolunda isə limon turşusu toplanır.
- 3Nəticə: Fərqli bitkilərin vakuollarında fərqli maddələr toplana bilər, çünki hüceyrə şirəsinin tərkibi bitkinin növünə görə dəyişir.
Fotosintezin mitoxondridə deyil, xloroplastda getdiyini unutmayın — mitoxondri hüceyrə tənəffüsünü, xloroplast isə fotosintezi təmin edir.
Mitoxondri və plastidlər sitoplazmadan İKİ membranla, vakuol isə YALNIZ membran vasitəsilə (bir membranla) ayrılır — bu fərqi qarışdırmayın.
Plastidlərin rənginə görə adını yadda saxla: xloroplast — yaşıl, xromoplast — sarı/narıncı/qırmızı, leykoplast — rəngsiz.
Bitki və heyvan hüceyrəsini fərqləndirərkən plastid və iri vakuola bax — mitoxondri və ribosom hər ikisində eyni olduğu üçün fərq yaratmır.
Qaydalar
- 1Plastidlər yalnız bitki hüceyrəsinin sitoplazmasında olur və sitoplazmadan iki membranla ayrılır.
- 2Xloroplast yaşıl rəngdədir, xlorofil piqmenti sayəsində fotosintez aparır.
- 3Xromoplast sarı, narıncı, qırmızı rəng verir; leykoplast isə rəngsizdir və nişasta, yağ, zülal kimi ehtiyat maddələr toplayır.
- 4Mitoxondrilər həm bitki, həm də heyvan hüceyrəsində olur, sitoplazmadan iki membranla ayrılır, daxili membranı qırışlıdır və hüceyrə tənəffüsünü həyata keçirir.
- 5Ribosom böyük və kiçik hissədən ibarətdir, bütün canlıların hüceyrələrində olur və zülal sintez edir.
- 6Bitki hüceyrəsində iri, hüceyrə şirəli vakuollar, heyvan hüceyrəsində isə xırda vakuollar olur; vakuol sitoplazmadan membran vasitəsilə ayrılır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir