Canlı orqanizmlərin müxtəlifliyi
Aləmlər: bakteriyalar, göbələklər, bitkilər, heyvanlar.
Canli orqanizmler 4 esas aleme bolunur: BAKTERIYALAR (prokariot — nuvosiz birhuceyreliler, en sade quruluslu canlilardir), GOBELEKLER (xlorofilsiz, hazir uzvi maddelerle qidalanan heterotrof orqanizmlerdir — fotosintez etmirler), BITKILER (avtotrof, xlorofil pigmentine malikdirler ve fotosintez yolu ile qeyri-uzvi maddelerden uzvi madde yaradirlar) ve HEYVANLAR (heterotrof qidalanan, aktiv hereket eden cokhuceyreli orqanizmlerdir). VIRUSLAR ise huceyrevi qurulusa malik olmadigi uchun canli sayilmir — onlar ancaq canli huceyre daxilinde coxalir, huceyreden kenarda kristallasaraq cansiz maddeler kimi davranirlar. SISTEMATIKA (tesnifat) elmi canlilari oxsarliq ve qohumluq derecesine gore qruplasdirir; en boyuk tesnifat vahidi alem, en kicik vahidi ise novdur. Tipik sehv gobelekleri bitki alemine aid etmekdir — gobeleklerin huceyre divarinda xitin, bitkilerde ise selluloza olur, hemcinin gobelekler xlorofilsizdir ve fotosintez etmir.
Məsələn: ag saprofit gobelek olan penitsill xlorofilsizdir ve hazir uzvi maddelerle qidalanir, ona gore de bitki deyil, gobelek alemine aiddir; onun huceyre divari xitinden ibaretdir, sellulozadan deyil.
Əsas terminlər
| Aləm | Hüceyrə tipi | Qidalanma növü | Əsas xüsusiyyəti |
|---|---|---|---|
| Bakteriyalar | Nüvəsiz (prokariot) | Əsasən heterotrof | Ən sadə quruluşlu canlılardır |
| Göbələklər | Nüvəli (eukariot) | Heterotrof | Xlorofilsizdir, hüceyrə divarı xitindən ibarətdir |
| Bitkilər | Nüvəli (eukariot) | Avtotrof | Xlorofilə malikdir, fotosintez yolu ilə üzvi maddə yaradır |
| Heyvanlar | Nüvəli (eukariot) | Heterotrof | Aktiv hərəkət edən çoxhüceyrəli orqanizmlərdir |
Dörd aləm hüceyrə quruluşuna, qidalanma növünə və əsas xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir. Viruslar hüceyrəvi quruluşa malik olmadığı üçün heç bir aləmə daxil deyil.
- 1Məsələ: Penitsill xlorofilsizdir, hazır üzvi maddələrlə qidalanır. Onun hüceyrə divarı xitindən ibarətdir. O hansı aləmə aiddir?
- 2Təhlil: Penitsill xlorofilsiz olduğu üçün fotosintez etmir — deməli, bitki ola bilməz. Hüceyrə divarı xitindən ibarətdir, sellülozadan deyil. Hazır üzvi maddələrlə qidalanır — deməli, heterotrof qidalanır.
- 3Nəticə: Penitsill göbələk aləminə aiddir. O, ağ saprofit göbələkdir, bitki deyil. Göbələklərin hüceyrə divarı xitindən, bitkilərinki isə sellülozadan ibarətdir.
Ən geniş yayılmış səhv: göbələkləri bitki aləminə aid etmək. Göbələklər xlorofilsizdir, fotosintez etmir və onların hüceyrə divarı sellülozadan deyil, xitindən ibarətdir. Göbələklər heterotrof qidalanır, bitkilər isə avtotrof qidalanır.
Viruslar canlı sayılmır. Onlar hüceyrəvi quruluşa malik deyil, yalnız canlı hüceyrə daxilində çoxala bilir. Hüceyrədən kənarda kristallaşır və cansız maddə kimi davranırlar. Bu səbəbdən viruslar dörd aləmdən heç birinə aid edilmir.
Qaydalar
- 1Canli orqanizmler 4 aleme bolunur: Bakteriyalar (prokariot, nuvosiz), Gobelekler (heterotrof, xlorofilsiz), Bitkiler (avtotrof, fotosintez eden) ve Heyvanlar (heterotrof, aktiv hereket eden).
- 2Viruslar huceyrevi qurulusa malik olmadigi uchun canli sayilmir — onlar yalniz canli huceyre daxilinde coxala bilir, huceyreden kenarda kristallasir ve cansiz maddeler kimi davranirlar.
- 3Gobelekler hec vaxt bitki alemine aid edilmir: gobeleklerin huceyre divari xitinden ibaretdir, bitkilerinki sellulozadan; gobelekler xlorofilsizdir ve fotosintez etmirler.
- 4Avtotroflar qeyri-uzvi maddelerden (CO₂, H₂O, mineral duzlar) uzvi madde sintez edir; heterotroflar ise hazir uzvi maddelerle qidalanir.
- 5Sistematika (tesnifat) canli orqanizmleri oxsarliq ve qohumluq elametlerine gore qruplasdiran elmdir; en boyuk tesnifat vahidi alem, en kicik vahidi ise novdur.
- 6Prokariotlar (bakteriyalar) nuvosiz huceyreye malikdir; eukaryotlar (gobelek, bitki, heyvan) ise nuvoye sahibdir — bu en esas qurulus ferqidir.
- 7Bir aleme aid orqanizmler oxsar qidalanma, coxalma ve huceyre qurulusuna malik olurlar; muxtelif alemlere aid canlilar bu elametlere gore bir-birinden ferqlenirler.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir