Yosunlar — ibtidai bitkilərdir. Birhüceyrəli yaşıl yosunlar
Xlamidomonas, xlorella birhüceyrəli yosunlar.
Yosunlar en sade quruluslu boyuk qrup bitkilerdir ve ibtidai bitkiler hesab olunurlar. Onlarin diger ali bitkilerden esas ferqi orqanlara (kok, govde, yarpaq) differensiasiya olunmus bedene malik olmamalaridir — yosunlarin bedeni TALLOM adlanir ve bu tallom bir ve ya cox huceyreden ibaret ola biler. Birhuceyreli yasil yosunlarin en taninmis numayendeleri Xlamidomonas ve Xlorelladir. Xlamidomonas armudabenz er govdeli, iki qamcili, hereketli birhuceyreli yosundur; onun qirmizi i s i q h e s s a s gozcu yu (stiqma) vardir ve bu orqanoid vasitesile i s i q menbeyine dogru hereket edir. Xlorella ise kuresekilli, hereketsiz, qamcisiz birhuceyreli yosundur ve daha sade qurulusa malikdir. Her iki yosunun huceyresinde xloroplast orqanoidi (Xlamidomonasda bir eded piyal sekilli xromatofor, Xlorellada ise divaryani xloroplast) movcuddur ve onlar fotosintez yolu ile qeyri-uzvi maddelerden (CO₂ ve H₂O) uzvi madde sintez edirler. Yosunlar esasen su muhitinde (sirin sularda, denizlerde, nem torpaqlarda) yasayir ve terkiblerinde xlorofil piqmenti oldugu uchun yasil rengdedirler. Coxalmasi hem qeyri-cinsi (sade bolunme ve ya zoosporlarla), hem de cinsi (qametlerin birlesmesi) yolla basa verir.
Məsələn: Xlamidomonas elverisli seraitde qeyri-cinsi yolla — huceyre daxilinde 2-8 zoospor emele getirerek coxalir; elverissiz seraitde ise cinsi yolla coxalaraq qalin qabigli ziqot (sukut spor) emele getirir.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Xlamidomonas | Xlorella |
|---|---|---|
| Bədən forması | Armudabənzər | Kürəşəkilli |
| Hərəkət | Hərəkətlidir | Hərəkətsizdir |
| Qamçı | İki qamçı var | Qamçı yoxdur |
| Stiqma (gözcük) | Var | Yoxdur |
| Xloroplast | Bir ədəd piyalşəkilli xromatofor | Divaryanı xloroplast |
Birhüceyrəli yaşıl yosunların iki əsas nümayəndəsinin fərqləndirici xüsusiyyətləri
- 1Elverişli şəraitdə: Xlamidomonas qeyri-cinsi yolla çoxalır. Hüceyrə daxilində 2-dən 8-ə qədər zoospor (qamçılı spor) əmələ gəlir. Zoosporlar ana hüceyrədən çıxaraq müstəqil yaşayır və yeni fərdlərə çevrilir.
- 2Elverişsiz şəraitdə: Xlamidomonas cinsi yolla çoxalır. Qametlər birləşərək mayalanma baş verir. Nəticədə qalın qabıqlı ziqot (sükut spor) əmələ gəlir. Ziqot əlverişsiz şəraitə davamlıdır və şərait yaxşılaşdıqda inkişaf edərək yeni fərd əmələ gətirir.
Yosunları göbələk və ya çirk hesab etmək səhvdir. Yosunlar Bitkilər aləminə aid ibtidai bitkilərdir — onların hüceyrələrində xloroplast var və fotosintez yolu ilə üzvi maddə sintez edirlər.
Bütün yosunların çoxhüceyrəli olduğunu düşünmək yanlışdır. Birhüceyrəli yaşıl yosunlar (məsələn, Xlamidomonas və Xlorella) da mövcuddur. Yosunların əsas fərqləndirici xüsusiyyəti orqanlara (kök, gövdə, yarpaq) differensiasiya olunmamış tallom bədənə malik olmalarıdır.
Qaydalar
- 1Yosunlar ibtidai bitkilerdir — onlarin kok, govde ve yarpağa differensiasiya olunmuş bədəni yoxdur; bədənləri TALLOM adlanır.
- 2Xlamidomonas hereketli birhüceyrəli yaşıl yosundur: iki qamçıya və işığa həssas qırmızı gözcüyə (stiqma) malikdir; piyalşəkilli xromatoforunda fotosintez gedir.
- 3Xlorella hərəkətsiz, qamçısız, kürəşəkilli birhüceyrəli yaşıl yosundur; Xlamidomonasa nisbətən daha sadə quruluşa malikdir.
- 4Hər iki yosun xloroplasta malikdir və avtotrof qidalanır — fotosintez yolu ilə CO₂ və H₂O-dan üzvi maddə sintez edirlər.
- 5Yosunlar əsasən su mühitində yaşayır; tərkibində xlorofil olduğu üçün yaşıl rəngdədirlər.
- 6Yosunlar həm qeyri-cinsi (bölünmə, zoosporlarla), həm də cinsi (qametlərin birləşməsi) yolla çoxalır.
- 7Yosunları göbələk və ya çirk saymaq səhvdir — onlar Bitkilər aləminə aid ibtidai bitkilərdir; bütün yosunların çoxhüceyrəli olması fikri də yanlışdır, çünki birhüceyrəli yosunlar da mövcuddur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir