Xəritələrdə məsafələrin və sahələrin hesablanması
1° meridian-paralel qövsü, pərgar-mikrometr, kurvimetr və paletka ilə məsafə-sahə hesablamaları.
Xəritədə iki məntəqə arasındakı məsafəni tapmaq üçün bir neçə üsuldan istifadə olunur. Əgər məntəqələr eyni meridian və ya ekvator üzərindədirsə, aralarındakı dərəcə fərqi 1° qövsünün uzunluğuna vurulur; təqribi hesablamada bu qövs 111 km, dəqiq hesablamada isə ekvatorda 111,3 km, meridianlar üzrə 111,1 km götürülür. Əgər məntəqələr eyni paralel üzərindədirsə, coğrafi uzunluq fərqi həmin enlikdəki 1° paralel qövsünün uzunluğuna vurulur; 40° şimal enliyində bu qövs 85,4 km-dir. Məntəqələrdən biri şərq, digəri qərb uzunluğundadırsa, uzunluqlar toplanır, eyni yarımkürədədirsə, böyükdən kiçiyi çıxılır. Əyri xətlərin — çayların, yolların, sərhədlərin — uzunluğu pərgar-mikrometrin kiçik (2-3 mm) addımları sayılmaqla və ya kurvimetrlə ölçülür, sonra miqyasa əsasən hesablanır. Sahə tapmaq üçün əvvəlcə ədədi miqyasdan izahlı (adlı) miqyas müəyyən edilir, sonra S yer = S xəritə · (adlı miqyas)² düsturu tətbiq olunur; sahə hər daması 0,25 sm² olan şəffaf paletka lövhəsi ilə də ölçülür. Bu üsullar məsafə və sahəni xəritə üzərində asanlıqla hesablamağa imkan verir.
Məsələn: Bakı (50° ş.u.) ilə Pekin (117° ş.u.) eyni 40° şimal paralelində yerləşdiyindən aralarındakı məsafə (117°-50°) · 85,4 km = 5721,8 km olur.
Əsas terminlər
| Vəziyyət | Hansı qövs | Uzunluq |
|---|---|---|
| Eyni meridian/ekvator (təqribi) | 1° qövs | 111 km |
| Eyni ekvator (dəqiq) | 1° qövs | 111,3 km |
| Eyni meridianlar üzrə (dəqiq) | 1° qövs | 111,1 km |
| Eyni paralel, 40° enlik | 1° paralel qövsü | 85,4 km |
Məntəqələrin yerləşdiyi xəttə görə hansı qövs uzunluğunun götürüləcəyi.
| Alət/Üsul | Nə üçün istifadə olunur |
|---|---|
| Pərgar-mikrometr | Əyri xəttin uzunluğunu kiçik addımlarla ölçmək |
| Kurvimetr | Əyri xəttin uzunluğunu ölçmək |
| Paletka | Sahəni damalarla ölçmək (hər dama 0,25 sm²) |
| İzahlı miqyas + düstur | Sahəni S yer=S xəritə·(adlı miqyas)² ilə hesablamaq |
Məsafə əyri xətlərlə, sahə isə paletka və ya düsturla ölçülür.
- 1Şərt: Bakı (50° ş.u.) və Pekin (117° ş.u.) hər ikisi 40° şm.e. paralelində yerləşir; 40° enlikdə 1° paralel qövsü 85,4 km-dir.
- 2Uzunluq fərqini tapmaq: 117° − 50° = 67°.
- 3Qövs uzunluğuna vurmaq: 67° • 85,4 km = 5721,8 km.
- 4Nəticə: Bakı ilə Pekin arasındakı məsafə 5721,8 km-dir.
- 1Şərt: Paletka üzərində 20 tam dama və 8 yarımçıq dama var; yarımçıq damalar birləşərək 4 tam damaya çevrilir. Hər dama 0,25 sm²-dir. Xəritənin izahlı miqyası 1 sm-də 5 km-dir.
- 2Ümumi dama sayı: 20 + 4 = 24 dama.
- 3Xəritədəki sahə: 24 • 0,25 sm² = 6 sm².
- 4Miqyası kvadrata almaq: (5 km)² = 25 km².
- 5Düsturu tətbiq etmək: S yer = S xəritə • (adlı miqyas)² = 6 • 25 = 150 km².
- 6Nəticə: Sahənin Yerdəki həqiqi ölçüsü 150 km²-dir.
Sahə hesablanarkən izahlı miqyas kvadrata alınmalıdır (S yer=S xəritə·miqyas²) — 5 km-i sadəcə 6-ya vurub 30 km² almaq, 25-ə vurmadan tipik səhvdir.
Bir məntəqə şərq, digəri qərb uzunluğundadırsa uzunluqlar TOPLANIR, eyni yarımkürədədirsə ÇIXILIR — bunu qarışdırmaq real məsafəni bir neçə dəfə kiçildir.
85,4 km-lik qövs YALNIZ 40° şimal enliyi üçündür — başqa enlikdə (məsələn 60°) bu qiyməti tətbiq etmək olmaz.
Üç qonşu ədədi qarışdırmayın: təqribi qövs 111 km (yuvarlaq), ekvator qövsü 111,3 km, meridian qövsü 111,1 km.
Qaydalar
- 1Eyni meridian və ya ekvator üzərindəki iki məntəqə arasındakı məsafəni tapmaq üçün aralarındakı dərəcə fərqini 1° qövsünün uzunluğuna (təqribi hesablamada 111 km, dəqiq hesablamada ekvatorda 111,3 km, meridianlar üzrə 111,1 km) vurmaq lazımdır.
- 2Eyni paralel üzərindəki iki məntəqə arasındakı məsafəni tapmaq üçün uzunluq fərqini həmin enlikdəki 1° paralel qövsünün uzunluğuna vurmaq lazımdır; 40° şimal enliyində bu qövs 85,4 km-dir.
- 31° paralel qövsünün uzunluğu enlikdən asılıdır: 85,4 km qiyməti 40° şimal enliyi üçün götürülür, başqa enlikdə həmin enliyin öz qövs uzunluğu lazımdır.
- 4Məntəqələr fərqli yarımkürələrdə (biri şərq, digəri qərb uzunluğunda) yerləşirsə, uzunluqlar toplanır; eyni yarımkürədə yerləşirlərsə, böyükdən kiçiyi çıxmaq lazımdır.
- 5Xəritədəki əyri xətlərin (çay, yol, sərhəd) uzunluğunu ölçmək üçün pərgar-mikrometrin kiçik addımları (2-3 mm) sayılır və miqyasa əsasən uzunluğa çevrilir; eyni işi kurvimetr də görə bilər.
- 6Sahəni hesablamaq üçün əvvəlcə xəritənin ədədi miqyasından izahlı (adlı) miqyas tapılır, sonra S yer=S xəritə·(adlı miqyas)² düsturu tətbiq olunur.
- 7Paletkanın hər tərəfi 0,5 sm olan daması 0,25 sm²-yə bərabərdir; yarımçıq damalar birləşdirilərək tam damaya çevrilir, sonra ümumi dama sayı sahəyə çevrilir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir