geo8-2.4· II Xəritələr və onların üzərində təsvir üsulları· ~13 dəq

Xəritələrin təsnifatı

Miqyasa, məzmuna və əhatə etdiyi əraziyə görə böyük-orta-kiçik miqyaslı, ümumcoğrafi və tematik xəritələr.

Coğrafi xəritələr istifadəni asanlaşdırmaq üçün üç əsas göstəriciyə — miqyasa, məzmuna və əhatə etdiyi əraziyə — görə təsnif edilir. Miqyasına görə xəritələr böyük (1:10 000–1:200 000, topoqrafik), orta (1:200 000–1:1 000 000, icmal-topoqrafik) və kiçik (1:1 000 000 və daha kiçik, icmal) miqyaslı olur; böyük miqyaslı xəritələr üzərində dəqiq ölçmə işləri, orta miqyaslılar üzərində isə çox dəqiqlik tələb etməyən ölçmə işləri aparmaq olar. Əhatə etdiyi əraziyə görə dünyanın və yarımkürələrin, materiklərin, okeanların və onların bir hissəsinin, ölkələrin və onların bir hissəsinin xəritələri ayrılır; bəzən yarımkürələrin və okeanların xəritələri ayrıca götürülür. Məzmununa görə isə xəritələr ümumcoğrafi və xüsusi (tematik) qruplara bölünür: ümumcoğrafi xəritələrdə çaylar, göllər, sərhədlər, şəhərlər və faydalı qazıntılar kimi bütün coğrafi obyektlər eyni səviyyədə təsvir edilir və topoqrafik xəritələr də bu qrupa aiddir; xüsusi (tematik) xəritələrdə isə hər hansı bir mövzu və ya hadisə — iqlim, torpaq, bitki örtüyü, əhalinin sıxlığı və s. — daha müfəssəl təsvir olunur. Bir neçə təbii və sosial-iqtisadi elementin birlikdə təsvir olunduğu xüsusi (tematik) xəritələr kompleks xəritələr adlanır.

📌Nümunə

Məsələn: 1:600 000 miqyaslı Azərbaycanın iqlim xəritəsi miqyasına görə orta miqyaslı, məzmununa görə xüsusi (tematik), əhatə etdiyi əraziyə görə isə ölkə xəritəsidir.

Əsas terminlər

Böyük miqyaslı xəritə — Miqyası 1:10 000–1:200 000 olan, topoqrafik da adlanan xəritə; üzərində dəqiq ölçmə işləri aparmaq olar.
Orta miqyaslı xəritə — Miqyası 1:200 000–1:1 000 000 olan, icmal-topoqrafik da adlanan xəritə; üzərində çox dəqiqlik tələb etməyən ölçmə aparmaq olar.
Kiçik miqyaslı xəritə — Miqyası 1:1 000 000 və daha kiçik olan, icmal da adlanan, ən ümumiləşdirilmiş təsviri verən xəritə.
Ümumcoğrafi xəritə — Çaylar, göllər, sərhədlər, şəhərlər və faydalı qazıntılar kimi bütün coğrafi obyektlərin eyni səviyyədə təsvir olunduğu xəritə; üzərində yalnız ərazinin adı yazılır.
Xüsusi (tematik) xəritə — Hər hansı bir mövzu və ya hadisənin — iqlim, torpaq, bitki örtüyü, əhalinin sıxlığı və s. — daha müfəssəl təsvir olunduğu xəritə.
Kompleks xəritə — Bir neçə təbii və sosial-iqtisadi elementin birlikdə təsvir olunduğu, hadisələr arasındakı qarşılıqlı əlaqələri göstərmək üçün tərtib edilən xüsusi (tematik) xəritə.
Miqyasa görə xəritələrin təsnifatı
QrupMiqyas aralığıİkinci adıÖlçmə imkanı
Böyük miqyaslı1:10 000 – 1:200 000TopoqrafikDəqiq ölçmə işləri
Orta miqyaslı1:200 000 – 1:1 000 000İcmal-topoqrafikÇox dəqiqlik tələb etməyən ölçmə
Kiçik miqyaslı1:1 000 000 və daha kiçikİcmalƏn ümumiləşdirilmiş təsvir

Xəritələr məxrəcin böyüklüyünə görə üç miqyas qrupuna ayrılır.

Ümumcoğrafi xəritə ↔ Xüsusi (tematik) xəritə
CəhətÜmumcoğrafi xəritəXüsusi (tematik) xəritə
Nə təsvir edirBütün coğrafi obyektlər eyni səviyyədəBir mövzu daha müfəssəl
Üzərindəki yazıYalnız ərazinin adıMövzuya aid məlumat
NümunəTopoqrafik xəritəİqlim, torpaq, bitki örtüyü, əhalinin sıxlığı xəritələri

Məzmununa görə xəritələrin iki əsas qrupu.

✎Real məsafəni miqyasla xəritə üzərindəki uzunluğa çevirmək
  1. 1Şərt: İki məntəqə arasındakı real məsafə 500 km-dir, xəritənin miqyası 1:150 000-dir.
  2. 2Vahidi çevirmək: 500 km = 50 000 000 sm (1 km = 100 000 sm).
  3. 3Miqyasa bölmək: 50 000 000 : 150 000 ≈ 333,3 sm.
  4. 4Nəticə: Bu məsafə xəritədə təxminən 333,3 sm olar.
✎Xəritədəki uzunluğu miqyasla real məsafəyə çevirmək
  1. 1Şərt: 1:700 000 miqyaslı xəritədə iki məntəqə arası məsafə 5 sm-dir.
  2. 2Miqyasla vurmaq: 5 sm • 700 000 = 3 500 000 sm.
  3. 3Vahidi çevirmək: 3 500 000 sm = 35 km (100 000 sm-ə bölməklə).
  4. 4Nəticə: Real məsafə 35 km-dir.
🚫Tez-tez səhv

Km-i sm-ə çevirərkən 1 km=100 000 sm olduğunu unutmayın — 500 km-i 500 000 000 sm qəbul etmək (əvəzinə 50 000 000 sm) tipik hesablama səhvidir.

🚫Tez-tez səhv

Miqyasın məxrəci nə qədər kiçikdirsə, miqyas bir o qədər BÖYÜKDÜR — 1:80 000-i 1:150 000 000-dan kiçik miqyaslı hesab etmək səhvdir.

⚠️Diqqət

Bütün obyektlərin eyni səviyyədə təsvir olunduğu Ümumcoğrafi xəritə ilə bir mövzunun müfəssəl verildiyi Xüsusi (tematik) xəritəni qarışdırmayın; topoqrafik xəritə ümumcoğrafi qrupa aiddir.

💡Qeyd

Miqyas qruplarının ikinci adlarını sırayla yadda saxlayın: böyük miqyaslı — topoqrafik, orta miqyaslı — icmal-topoqrafik, kiçik miqyaslı — icmal.

Qaydalar

  1. 1Xəritələr miqyasına, məzmununa və əhatə etdiyi ərazilərə görə qruplara ayrılır.
  2. 2Miqyası 1:10 000-dən 1:200 000-ə qədər olan xəritələr böyük miqyaslıdır; onlara topoqrafik xəritələr də deyilir və bu xəritələr üzrə dəqiq ölçmə işləri aparmaq olar.
  3. 3Miqyası 1:200 000-dən 1:1 000 000-a qədər olan xəritələr orta miqyaslıdır (icmal-topoqrafik) və onlar üzrə çox dəqiqlik tələb etməyən ölçmə işləri aparmaq olar.
  4. 4Miqyası 1:1 000 000 və daha kiçik olan xəritələr kiçik miqyaslıdır; onlara icmal xəritələr də deyilir.
  5. 5Əhatə etdiyi əraziyə görə dünyanın və yarımkürələrin, materiklərin, okeanların və onların bir hissəsinin, ölkələrin və onların bir hissəsinin xəritələri ayrılır; bəzən yarımkürələrin və okeanların xəritələri ayrıca götürülür.
  6. 6Ümumcoğrafi xəritələrdə bütün coğrafi obyektlər eyni səviyyədə təsvir edilir, üzərində isə yalnız təsvir edilən ərazinin adı verilir; topoqrafik xəritələr də bu qrupa aiddir.
  7. 7Xüsusi (tematik) xəritələrdə hər hansı bir mövzu və ya hadisə daha müfəssəl təsvir olunur; onların təbii hadisələri göstərən və sosial-iqtisadi prosesləri əks etdirən qrupları vardır.
  8. 8Bir neçə təbii və sosial-iqtisadi elementin birlikdə təsvir olunduğu xüsusi (tematik) xəritələr kompleks xəritələr adlanır və müxtəlif hadisələr arasındakı qarşılıqlı əlaqələri göstərmək üçün tərtib edilir.

Məşq

9 asan · 9 orta · 9 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq