Xəritələrdə təsvir üsulları
Keyfiyyət fonu, izoxətlər, nöqtələr, areal və hərəkət xətləri üsulları ilə obyektlərin göstərilməsi.
Tematik xəritələrdə müxtəlif təsvir üsulları tətbiq edilir; bunlara keyfiyyət fonu, izoxətlər, hərəkət xətləri, areal və nöqtələr üsulu daxildir. Keyfiyyət fonu üsulunda təsvir olunan bütün ərazi hansısa keyfiyyət əlamətinə görə fərqləndirilir və bu zaman müxtəlif rəng çalarları istifadə edilir: fiziki xəritələrdə ovalıqlar, yüksəkliklər, yaylalar və dağlıq ərazilər, iqlim xəritələrində isə yağıntıların paylanması belə verilir. İzoxətlər üsulu hər hansı hadisə və prosesləri xarakterizə edir; iqlim xəritəsindəki izotermlər, izobarlar, izogiyetlər, eləcə də relyefi ifadə edən horizontallar (izohipslər) izoxətlərlə göstərilir. Nöqtələr üsulunda nöqtələrin ölçüləri və sayı kəmiyyət göstəricilərini ifadə edir; bu üsul əhalinin yerləşməsini və heyvanların sayını göstərir. Areal üsulunda faydalı qazıntıların, bitki və heyvan növlərinin yayıldığı sahələr üçün əvvəlcə konturlar çəkilir, sonra həmin sahə rənglənir və ya müxtəlif şərti işarələrlə qeyd olunur. Hərəkət xətləri üsulu isə okean cərəyanlarının, çayların, gəmilərin, təyyarələrin, avtomobillərin və qatarların hərəkət istiqamətini göstərir.
Məsələn: bir nöqtə 100 nəfəri ifadə edən xəritə-sxemdə üzərində 11 nöqtə olan Güllülü yaşayış məntəqəsinin əhalisi 11•100=1100 nəfər kimi hesablanır.
Əsas terminlər
| Üsul | Nə göstərir | Necə göstərir |
|---|---|---|
| Keyfiyyət fonu | Ərazinin keyfiyyət əlaməti | Rəng çalarları |
| İzoxətlər | Hadisə və proseslər | Xətlər (izotermlər, izobarlar, izogiyetlər, izohipslər) |
| Nöqtələr | Kəmiyyət göstəriciləri | Nöqtələrin ölçüsü və sayı |
| Areal | Obyektin yayıldığı sahə | Kontur, sonra rəngləmə və ya şərti işarə |
| Hərəkət xətləri | Hərəkət istiqaməti | Oxlar |
Tematik xəritələrdə tətbiq olunan beş təsvir üsulu və onların işarələnmə vasitəsi.
| Cəhət | Nöqtələr üsulu | Areal üsulu |
|---|---|---|
| Nə ifadə edir | Kəmiyyət göstəricisi | Yayılma sahəsi |
| Necə çəkilir | Nöqtənin ölçüsü və sayı ilə | Əvvəlcə kontur, sonra rəngləmə |
| Nümunə | Əhalinin yerləşməsi, heyvan sayı | Faydalı qazıntı, bitki və heyvan növünün yayılması |
İki üsul da yayılma ilə bağlıdır, lakin biri kəmiyyəti, digəri sahəni göstərir.
- 1Şərt: Xəritə-sxemdə bir nöqtə 100 nəfəri ifadə edir. Güllülü yaşayış məntəqəsinin üzərində 11 nöqtə çəkilib.
- 2Qayda: Nöqtələrin sayı bir nöqtənin ifadə etdiyi ədədə vurulur.
- 3Hesablama: 11 • 100 = 1100 nəfər.
- 4Nəticə: Güllülü yaşayış məntəqəsinin əhalisi 1100 nəfərdir.
- 1Şərt: Bir nöqtə 100 nəfəri ifadə edir. A məntəqəsinin üzərində 6, B məntəqəsinin üzərində 9 nöqtə var.
- 2Hər məntəqənin əhalisi: A: 6 • 100 = 600 nəfər. B: 9 • 100 = 900 nəfər.
- 3Fərqi tapmaq: 900 − 600 = 300 nəfər.
- 4Nəticə: A və B məntəqələri arasında əhali fərqi 300 nəfərdir.
Nöqtə hesablamasında nöqtələrin sayı təsadüfi ədədə deyil, məhz bir nöqtənin ifadə etdiyi ədədə vurulur — 8 nöqtəni 1000-ə vurub 8000 nəfər almaq səhvdir, doğrusu 8•100=800 nəfərdir.
Nöqtənin daha iri çəkilməsi ərazinin böyüklüyünü yox, kəmiyyət göstəricisinin (məsələn əhalinin) çoxluğunu bildirir.
Bütün ərazinin rəng çalarları ilə fərqləndirilməsini (Keyfiyyət fonu) obyektin yalnız yayıldığı sahənin konturla ayrılması ilə (Areal) qarışdırmayın.
İzotermlər, izobarlar, izogiyetlər və izohipslərin hamısı «izo-» sözü ilə başlayır — bunların hamısı İzoxətlər üsulu ilə çəkilən xətlərdir.
Qaydalar
- 1Tematik xəritələrdə keyfiyyət fonu, izoxətlər, hərəkət xətləri, areal və nöqtələr üsulu kimi müxtəlif təsvir üsulları tətbiq edilir.
- 2Keyfiyyət fonu üsulunda təsvir olunan bütün ərazi hansısa keyfiyyət əlamətinə görə müxtəlif rəng çalarları ilə fərqləndirilir.
- 3İzoxətlər üsulu hadisə və prosesləri xarakterizə edir: izotermlər, izobarlar, izogiyetlər və relyefi ifadə edən horizontallar (izohipslər) izoxətlərlə göstərilir.
- 4Nöqtələr üsulunda nöqtələrin ölçüləri və sayı kəmiyyət göstəricilərini — əhalinin yerləşməsini, heyvanların sayını — ifadə edir.
- 5Areal üsulunda əvvəlcə konturlar çəkilir, sonra yayılma sahəsi rənglənir və ya müxtəlif şərti işarələrlə qeyd olunur.
- 6Hərəkət xətləri üsulu yer səthindəki obyektlərin — okean cərəyanlarının, çayların, gəmilərin, təyyarələrin, avtomobillərin, qatarların — hərəkət istiqamətini göstərir.
- 7Nöqtələr üsulu ilə hesablama aparılarkən nöqtələrin sayı bir nöqtənin ifadə etdiyi ədədə vurulur.
Məşq
6 asan · 6 orta · 6 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir