Kartoqrafik təsvirlərin əhəmiyyəti
Plan və xəritələrin təsərrüfatda, hava proqnozunda, tikinti və nəqliyyatda tətbiqi.
Plan və xəritələr müasir həyatda insan fəaliyyətinin demək olar ki, bütün sahələrində istifadə olunur, çünki onların üzərində obyekt və hadisələrin qarşılıqlı vəziyyəti və yerləşməsi aydın görünür. Eyni ərazinin fiziki xəritəsini iqlim, torpaq, sənaye, kənd təsərrüfatı və əhalinin sıxlığı xəritələri ilə müqayisə etməklə kənd təsərrüfatının iqlim, su obyektləri və torpaqdan, əhalinin yerləşməsinin isə relyef, su obyektləri, atmosfer yağıntıları və temperaturun paylanmasından asılı olduğunu aşkar etmək mümkündür. Xəritələrin hava proqnozunda, təbiətin mühafizəsində, tikinti layihələrinin hazırlanmasında, əlverişli yol istiqamətlərinin seçilməsində, hərbi əməliyyatların planlaşdırılmasında, faydalı qazıntıların axtarışında, meliorasiya işlərində və coğrafiyanın tədrisində əhəmiyyəti böyükdür; təyyarə və gəmilər də xəritələrə görə hazırlanmış marşrutlarla hərəkət edir. Ərazinin mənimsənilməsi zamanı əvvəlcə xəritə tərtib edilir, sonra onun əsasında yaşayış məntəqələrinin, təsərrüfat obyektlərinin və yolların yeri müəyyənləşdirilir; buna görə xəritələr coğrafiyanın ikinci dili və əsas istiqamətləndiricisi hesab olunur.
Məsələn: Neftçala şəhəri və ətraf ərazilərin 1:100000 miqyaslı xəritəsi təsərrüfat işlərində xəritələrin xüsusi əhəmiyyətinə nümunədir.
Əsas terminlər
| Fəaliyyət sahəsi | Xəritənin rolu |
|---|---|
| Kənd təsərrüfatı | İqlim, su obyektləri və torpaqdan asılılığı aşkarlamaq |
| Əhalinin yerləşməsi | Relyef, su obyektləri, yağıntı və temperaturdan asılılığı aşkarlamaq |
| Hava proqnozu | Atmosfer proseslərini izləmək |
| Tikinti layihələri | Yol istiqamətini, torpaq daşınması həcmini müəyyənləşdirmək |
| Hərbi əməliyyatlar | Hərəkət istiqamətini planlaşdırmaq |
| Faydalı qazıntı axtarışı | Yataqların yerini müəyyənləşdirmək |
| Meliorasiya işləri | Torpaq sahələrini planlaşdırmaq |
Xəritələr insan fəaliyyətinin demək olar ki, bütün sahələrində istifadə olunur.
| Göstərici | Asılı olduğu amillər |
|---|---|
| Kənd təsərrüfatı | İqlim, su obyektləri, torpaq |
| Əhalinin yerləşməsi | Relyef, su obyektləri, atmosfer yağıntıları, temperaturun paylanması |
Su obyektləri hər iki göstərici üçün ortaq amildir, qalanları fərqlidir.
- 1Vəziyyəti oxu: Dağlıq ərazidən keçəcək yeni yolun layihəsi hazırlanır, yüksək silsilə maneə yaradır.
- 2Xəritə üzərində həll tap: Əlverişli istiqamət axtarılır; lazım gəldikdə tunel çəkilməsi nəzərdə tutulur.
- 3Nəticə: Torpaq daşınması işlərinin həcmi də hələ layihə mərhələsində, xəritə üzərində müəyyən edilir.
- 1Xəritələri seç: Eyni ərazinin fiziki xəritəsi kənd təsərrüfatı xəritəsi ilə yanaşı qoyulur.
- 2Uyğunluğu izlə: İqlimi əlverişli, su obyektlərinə yaxın və münbit torpaqlı sahələrdə kənd təsərrüfatının inkişaf etdiyi görünür.
- 3Nəticə: Kənd təsərrüfatının inkişafı iqlim, su obyektləri və torpaqdan asılıdır.
Kənd təsərrüfatının asılı olduğu amillər (iqlim, su obyektləri, torpaq) ilə əhalinin yerləşməsinin asılı olduğu amilləri (relyef, su obyektləri, yağıntı, temperatur) qarışdırma — su obyektləri hər ikisində ortaqdır, qalanları fərqlidir.
Ərazinin mənimsənilməsində əvvəlcə xəritə tərtib edilir, sonra yaşayış məntəqələri və yollar salınır — bu ardıcıllığı tərsinə çevirmə.
Torpaq daşınması həcmi və tunelin zəruriliyi tikintidən SONRA yox, layihə mərhələsində, xəritə üzərində müəyyənləşdirilir.
Xəritələr coğrafiyanın «ikinci dili» adlanır — çünki ərazinin mənimsənilməsi həmişə xəritədən başlayır.
Qaydalar
- 1Xəritələrdə obyektlərin qarşılıqlı vəziyyəti və yerləşməsi aydın göründüyü üçün onlardan insan fəaliyyətinin bütün sahələrində istifadə olunur.
- 2Fiziki xəritəni tematik xəritələrlə (iqlim, torpaq, sənaye, kənd təsərrüfatı, əhalinin sıxlığı) müqayisə etməklə əraziyə aid asılılıqları aşkar etmək olar.
- 3Kənd təsərrüfatının inkişafı iqlim, su obyektləri və torpaqdan, əhalinin yerləşməsi isə relyef, su obyektləri, atmosfer yağıntıları və temperaturun paylanmasından asılıdır.
- 4Yol çəkilişində əlverişli istiqamətin seçilməsi, torpaq daşınması həcminin müəyyənləşdirilməsi və hərbi əməliyyatların planlaşdırılması xəritələr üzərində aparılır.
- 5Faydalı qazıntıların axtarışı, meliorasiya işləri və coğrafiyanın tədrisi xəritəsiz mümkün deyil; təyyarə və gəmilər də xəritəyə əsaslanan marşrutlarla hərəkət edir.
- 6Ərazinin mənimsənilməsi zamanı əvvəlcə xəritə tərtib edilir, sonra bunun əsasında yaşayış məntəqələrinin, təsərrüfat obyektlərinin və yolların yeri müəyyənləşdirilir.
Məşq
4 asan · 4 orta · 4 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir