geo8-1.5· I Coğrafi kəşflərdən tədqiqatlara doğru· ~13 dəq

Azərbaycanda coğrafiya elminin inkişafı

Nəsirəddin Tusi, Bakuvi, Şirvani, Bakıxanov, Zərdabi və müasir Azərbaycan coğrafiyaçı alimləri.

Azərbaycanda coğrafiya elminin inkişafı uzun tarixi dövrü əhatə edir və bir sıra görkəmli alimlərin adı ilə bağlıdır. Hələ 1259-cu ildə Nəsirəddin Tusi Marağa şəhərində qurduğu rəsədxanada astronomik hesablamalar aparmış, Yerin fırlanmasını və ölçülərini müəyyənləşdirmiş, coğrafi məntəqələrin koordinatlarını vermişdir. XIV-XV əsrlərdə yaşamış Əbdürrəşid Bakuvinin bizə gəlib çatan yeganə kitabı bu gün Paris Milli Kitabxanasında saxlanılır. XIX əsrdə Hacı Zeynalabdin Şirvani ömrünün 40 ilini səyahətdə keçirərək 60 min km yol qət etmiş, Abbasqulu ağa Bakıxanov isə Azərbaycanın tarixinə, Kolumbun kəşfinə və heliosentrik sistemə həsr olunmuş əsərlər yazmışdır. Həsən bəy Zərdabi əsərlərində Azərbaycanın təbiəti haqqında zəngin məlumat toplamışdır. Coğrafiya elminin formalaşması XX əsrin 30-cu illərində başlamış, 50-60-cı illərdən sonra sürətlənmişdir: Budaq Budaqov, Ənvər Şıxlinski, Saleh Rüstəmov və digər alimlər ölkənin relyefini, iqlimini, çaylarını ayrı-ayrılıqda tədqiq etmişlər. Toplanan bilgilər Sumqayıt, Mingəçevir, Şirvan, Daşkəsən şəhərlərinin sənayeləşməsində, hazırda isə Dövlət Proqramları çərçivəsində tətbiq olunur.

📌Nümunə

Məsələn: Hacı Zeynalabdin Şirvani ömrünün 40 ilini səyahətdə keçirərək Mərkəzi Asiyanı, Hindistanı, İndoneziyanı, Ərəbistanı və Şimali Afrikanı gəzmişdir.

Əsas terminlər

Nəsirəddin Tusi — 1259-cu ildə Marağa şəhərində rəsədxana quran, Yerin fırlanmasını, ölçülərini və coğrafi məntəqələrin koordinatlarını müəyyənləşdirən alim.
Əbdürrəşid Bakuvi — XIV-XV əsrlərdə yaşamış, bizə gəlib çatan yeganə kitabı Paris Milli Kitabxanasında saxlanılan coğrafiyaçı.
Hacı Zeynalabdin Şirvani — Ömrünün 40 ilini səyahətdə keçirib 60 min km yol qət edən, Mərkəzi Asiya, Hindistan, İndoneziya, Ərəbistan və Şimali Afrikanı gəzən səyyah.
Abbasqulu ağa Bakıxanov — Azərbaycanın tarixinə («Gülüstani-İrəm»), Kolumbun kəşfinə («Qəribə kəşflər») və heliosentrik sistemə («Kainatın sirləri») həsr olunmuş əsərlər yazan alim.
Hidrologiya — Çayların tədqiqi ilə məşğul olan coğrafiya sahəsi; Azərbaycanda Saleh Rüstəmov tərəfindən öyrənilmişdir.
Dövlət Proqramları — Coğrafiya elminin nəticələrinin regionlarda əhalinin həyat səviyyəsinin yüksəldilməsi və təsərrüfatın inkişafı üçün tətbiq olunduğu çərçivə.
Azərbaycanın müasir coğrafiyaçı alimləri və tədqiqat sahələri
Alim(lər)Tədqiqat sahəsi
Budaq Budaqov, Müseyib MüseyibovRelyef
Ənvər Şıxlinski, Əliabbas Mədətzadəİqlim
Saleh RüstəmovÇaylar (hidrologiya)
Həsən Əliyev, Məmmədəmin SalayevTorpaq örtüyü
Hadı Əliyev, Əbdürrəhim Hacızadə, Asəf Nadirovİqtisadi coğrafiya
Qasım GülXəzər dənizi

XX əsrin 50-60-cı illərindən sonra hər sahəni ayrı-ayrı alimlər tədqiq etmişdir.

Azərbaycan coğrafiyasının inkişafında görkəmli alimlər
AlimDövrTöhfə
Nəsirəddin Tusi1259Marağada rəsədxana, Yerin fırlanması və ölçüləri
Əbdürrəşid BakuviXIV-XV əsrlərYeganə kitabı Paris Milli Kitabxanasında saxlanılır
Hacı Zeynalabdin ŞirvaniXIX əsr40 ildə 60 min km səyahət
Abbasqulu ağa BakıxanovXIX əsrTarix, Kolumbun kəşfi, heliosentrik sistem haqqında əsərlər
Budaq BudaqovXX əsrin ortasıAzərbaycanın relyefinin tədqiqi

Marağa rəsədxanasından müasir dövrə qədər uzanan xronologiya.

✎Şirvaninin orta illik səyahət məsafəsini hesabla
  1. 1Məlum kəmiyyətləri müəyyənləşdir: Hacı Zeynalabdin Şirvani 40 il ərzində 60 min km yol qət etmişdir.
  2. 2Bölmə apar: 60 000 : 40 = 1500 km.
  3. 3Nəticə: Şirvani orta hesabla ildə təxminən 1500 km yol getmişdir.
✎Alimləri fəaliyyət dövrünə görə xronoloji sırala
  1. 1Hər alimin dövrünü tap: Tusi — 1259-cu il, Bakuvi — XIV-XV əsrlər, Bakıxanov — XIX əsr, Budaqov — XX əsrin ortası.
  2. 2Xronoloji sıraya düz: Ən erkəndən ən sona doğru: Tusi → Bakuvi → Bakıxanov → Budaqov.
  3. 3Nəticə: Bu, dörd alimin fəaliyyət göstərdiyi düzgün xronoloji ardıcıllıqdır.
🚫Tez-tez səhv

60 min km-i 40 ilə bölməyi unutma — düzgün əməliyyat 60 000 : 40 = 1500 km-dir, başqa ədədə bölmək yanlış nəticə verir.

⚠️Diqqət

Bakıxanovun üç əsərini qarışdırma: «Qəribə kəşflər» — Kolumbun kəşfi, «Kainatın sirləri» — heliosentrik sistem, «Gülüstani-İrəm» — Azərbaycanın tarixi haqqındadır.

🚫Tez-tez səhv

Relyefi öyrənən Budaqov və Müseyibovu, iqlimi öyrənən Şıxlinski və Mədətzadəni qarışdırma — hər sahənin öz alimləri vardır.

💡Qeyd

Azərbaycanda coğrafiya elminin formalaşması XX əsrin 30-cu illərində başlamış, 50-60-cı illərdən sonra sürətlənmişdir.

Qaydalar

  1. 1Nəsirəddin Tusi 1259-cu ildə Marağa şəhərində qurduğu rəsədxanada Yerin fırlanmasını, ölçülərini və coğrafi məntəqələrin koordinatlarını müəyyənləşdirmişdir.
  2. 2Əbdürrəşid Bakuvinin bizə gəlib çatan yeganə kitabı Paris Milli Kitabxanasında saxlanılır.
  3. 3Hacı Zeynalabdin Şirvani ömrünün 40 ilini səyahətdə keçirmiş və bu müddətdə 60 min km yol qət etmişdir.
  4. 4Hacı Zeynalabdin Şirvani Mərkəzi Asiyada, Hindistanda, İndoneziyada, Ərəbistanda və Şimali Afrikada olmuşdur.
  5. 5Abbasqulu ağa Bakıxanovun 'Gülüstani-İrəm', 'Qəribə kəşflər' və 'Kainatın sirləri' adlı əsərləri vardır.
  6. 6Azərbaycanda coğrafiya elminin formalaşması XX əsrin 30-cu illərində başlamış, 50-60-cı illərdən sonra sürətlənmişdir.
  7. 7Budaq Budaqov və Müseyib Müseyibov Azərbaycanın relyefini, Saleh Rüstəmov isə çaylarını tədqiq etmişdir.
  8. 8Çayları öyrənən Saleh Rüstəmovun fəaliyyəti coğrafiyanın hidrologiya sahəsinə aiddir.
  9. 9Müasir dövrdə iqlimşünaslıq, hidrologiya, landşaftşünaslıq, turizm coğrafiyası, siyasi coğrafiya, əhali coğrafiyası və ekoloji coğrafiya sahələrində tədqiqatlar genişlənir.
  10. 10Coğrafiya elminin nəticələri Sumqayıt, Mingəçevir, Şirvan, Daşkəsən şəhərlərinin sənayeləşməsində istifadə olunmuşdur.

Məşq

6 asan · 6 orta · 6 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq