Müasir coğrafiya elminin yeni sahələri
Ekoloji, tibbi, rekreasiya, əhali, sosial, siyasi coğrafiya və coğrafi informasiya sistemləri.
Coğrafiya təbiətdə və cəmiyyətdə gedən prosesləri öyrənən elmdir. Onun xarakterik xüsusiyyəti tərkibində yeni elm sahələrinin yaranmasına təkan verir, çünki insan həm təbiətin, həm də cəmiyyətin bir hissəsidir və onlar arasındakı münasibətlərin mürəkkəb xarakteri yeni sahələri bir tələbat kimi meydana çıxarır. Cəmiyyətin və istehsalın inkişafı prosesində baş verən dəyişikliklər yeni problemlər doğurur; bu problemlərin həlli yollarını axtarmaq lazım gəlir və bunun üçün yeni elm sahələri yaranır. Ekoloji coğrafiya təbii tarazlığın qorunması üçün komponentlər arasındakı qarşılıqlı əlaqələri öyrənir. İnsanların sağlamlığının qorunması ehtiyacından tibbi coğrafiya və rekreasiya coğrafiyası xüsusi sahələr kimi ayrılmışdır; rekreasiya coğrafiyası turizm-rekreasiya ehtiyatlarının yerləşməsini və istifadə yollarını araşdırır. Əhali coğrafiyası əhalinin məskunlaşmasını, onun təbii şəraitdən asılı olmasını və məntəqələrin inkişaf yollarını öyrənir, təbii artımın və şəhərlərin inkişafının idarə edilməsi ilə isə şəhərlərin coğrafiyası (urbanizasiya coğrafiyası) məşğul olur. İqtisadi coğrafiya elmləri sırasında sosial coğrafiya əhaliyə göstərilən sosial-mədəni və məişət xidmətinin yüksəldilməsini, siyasi coğrafiya isə ölkələrin yaranmasını, siyasi xəritənin formalaşmasını və sərhədlərin dəyişməsini öyrənir. Coğrafi məlumatların toplanması və təhlilində kompüter və texniki vasitələr geniş tətbiq edilir; onların xəritələrə köçürülməsi ilə coğrafi informasiya sistemi məşğul olur və bu sahədə riyazi coğrafiya xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Məsələn: Azərbaycanda əhalinin öyrənilməsində XX əsrin 80-90-cı illərindən başlayaraq genişmiqyaslı tədqiqatlar aparılmışdır.
Əsas terminlər
| Sahə | Predmeti |
|---|---|
| Ekoloji coğrafiya | Komponentlər arasında qarşılıqlı əlaqələr, təbii tarazlığın qorunması |
| Tibbi coğrafiya | İnsanların sağlamlığının qorunması |
| Rekreasiya coğrafiyası | Turizm-rekreasiya ehtiyatlarının yerləşməsi və istifadəsi |
| Əhali coğrafiyası | Əhalinin məskunlaşması, təbii şəraitdən asılılığı, məntəqələrin inkişafı |
| Şəhərlərin coğrafiyası (urbanizasiya coğrafiyası) | Təbii artımın və şəhərlərin inkişafının idarə edilməsi |
| Sosial coğrafiya | Əhaliyə göstərilən sosial-mədəni və məişət xidmətinin yüksəldilməsi |
| Siyasi coğrafiya | Ölkələrin yaranması, siyasi xəritə, sərhədlərin dəyişməsi |
| Coğrafi informasiya sistemi | Məlumatların toplanması, təhlili, xəritələrə köçürülməsi |
Yeni sahələrin hər biri fərqli bir problemi həll etmək üçün yaranmışdır.
| Sahə 1 | Sahə 2 | Fərq |
|---|---|---|
| Tibbi coğrafiya | Rekreasiya coğrafiyası | Biri sağlamlığın qorunması, digəri turizm-rekreasiya ehtiyatlarının yerləşməsi ilə bağlıdır |
| Əhali coğrafiyası | Sosial coğrafiya | Biri məskunlaşma və məntəqələrin inkişafı, digəri əhaliyə göstərilən xidmətlərin yüksəldilməsi ilə bağlıdır |
Bu cütlər adlarına görə oxşar göründüyündən imtahanda tez-tez qarışdırılır.
- 1Ssenarini oxu: Bir mütəxəssis müəyyən ərazidə turizm-rekreasiya ehtiyatlarının yerləşməsini və onlardan istifadə yollarını araşdırır.
- 2Açar sözləri tap: «Turizm-rekreasiya ehtiyatları» və «yerləşmə» sözləri həmin sahənin predmetini göstərir.
- 3Nəticə: Bu iş rekreasiya coğrafiyasının predmetinə aiddir.
- 1Ssenarini oxu: Bir mütəxəssis ölkələrin necə yarandığını, sərhədlərinin necə dəyişdiyini və siyasi quruluşunu araşdırır.
- 2Açar sözləri tap: «Ölkələrin yaranması», «sərhədlərin dəyişməsi» və «siyasi quruluş» siyasi coğrafiyanın predmetini göstərir.
- 3Nəticə: Bu araşdırma siyasi coğrafiyanın predmetinə aiddir.
Tibbi coğrafiya ilə rekreasiya coğrafiyası qarışdırılır: tibbi coğrafiya sağlamlığın qorunması, rekreasiya coğrafiyası isə turizm-rekreasiya ehtiyatlarının yerləşməsi ilə məşğul olur.
Əhali coğrafiyası ilə sosial coğrafiya qarışdırılır: biri məskunlaşmanı, digəri əhaliyə göstərilən xidmətlərin yüksəldilməsini öyrənir.
Coğrafi informasiya sistemi ilə riyazi coğrafiyanın rollarını qarışdırma — işi coğrafi informasiya sistemi görür, riyazi coğrafiya isə məhz bu sahədə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Yeni sahənin yaranma ardıcıllığını yadda saxla: inkişaf → yeni problem → həll yolu axtarışı → yeni sahə.
Qaydalar
- 1Yeni coğrafiya sahələrinin hər biri fərqli bir problemi həll etmək üçün yaranıb — əvvəlcə "nəyi öyrənir" sualını özünə ver.
- 2Tibbi coğrafiya ilə rekreasiya coğrafiyasını qarışdırma: biri insanların sağlamlığının qorunması, digəri turizm-rekreasiya ehtiyatlarının yerləşməsi ilə bağlıdır.
- 3Əhali coğrafiyası ilə sosial coğrafiyanı fərqləndir: biri məskunlaşmanı və məntəqələrin inkişaf yollarını, digəri əhaliyə göstərilən xidmətlərin yüksəldilməsini və xidmət obyektlərinin yerləşməsini öyrənir.
- 4Siyasi coğrafiyanın predmetinə ölkələrin yaranması, siyasi xəritənin formalaşması, sərhədlərin dəyişməsi və siyasi quruluş daxildir; sağlamlıq və istirahət məsələləri isə başqa sahələrə aiddir.
- 5Coğrafi informasiya sistemi məlumatların toplanması, təhlili və xəritəyə köçürülməsi ilə məşğul olur; riyazi coğrafiya isə məhz bu sahədə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
- 6Yeni elm sahəsinin yaranma ardıcıllığını yadda saxla: inkişaf → yeni problem → həll yolu axtarışı → yeni sahə.
Məşq
5 asan · 5 orta · 5 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir