Coğrafiyada yeni biliklərin toplanması yolları
Siyahıyaalınma, süni peyklər, elmi-tədqiqat stansiyaları, aerofoto və kosmik şəkillər, Ümumdünya Hava Xidməti.
Coğrafiya elmi daim yeni məlumatlara əsaslanaraq inkişaf edir və bu məlumatlar müxtəlif üsullarla toplanır. Ölkələrin sosial-iqtisadi inkişafındakı dəyişiklikləri dövlətin müəyyənləşdirdiyi orqanlar qeydiyyata alır, əhali haqqında məlumatların əsas hissəsi isə hər 10 ildən bir keçirilən siyahıyaalınmaların nəticəsində əldə olunur. Dünyanın əksər ölkələri haqqında məlumatları BMT və digər beynəlxalq təşkilatlar toplayır. Təbii proses və hadisələr isə avadanlıqla öyrənilir: kosmik aparatlar, süni peyklər və orbital stansiyalar vasitəsilə ətraf mühitin mühafizəsi, havanın proqnozu, meşə yanğınları və atmosferdə baş verən proseslər izlənilir, çirklənmiş ərazilər öyrənilir, xəritələr tərtib edilir. Dünya okeanının dərin sahələri, dib relyefi, suların axını və xassələri xüsusi texniki avadanlıqlarla, dəniz gəmilərində qurulan kameralarla tədqiq olunur. Müşahidə məntəqələri və elmi-tədqiqat stansiyaları dağlıq rayonlarda, dəniz və göllərdə, xüsusi qorunan ərazilərdə, Antarktidada, Şimal qütb rayonlarında isə hərəkət edən buzlar üzərində qurulur. Dəqiq xəritələr aerofoto və kosmik şəkillərin, kompüter texnologiyasının köməyi ilə hazırlanır.
Məsələn: Ümumdünya Hava Xidmətinin Moskva, Melburn və Vaşinqtondakı əsas mərkəzlərində meteoroloji peyklərdən və stansiyalardan toplanan məlumatlar təhlil edilir, ümumiləşdirilir və digər ölkələrə ötürülür.
Əsas terminlər
| Mənbə | Topladığı məlumat |
|---|---|
| Dövlətin müəyyənləşdirdiyi orqanlar | Sosial-iqtisadi dəyişikliklər |
| Siyahıyaalınma (10 ildə bir) | Əhali haqqında əsas məlumat |
| BMT və digər beynəlxalq təşkilatlar | Dünyanın əksər ölkələri haqqında məlumat |
| Kosmik aparatlar, süni peyklər, orbital stansiyalar | Ətraf mühit, hava proqnozu, meşə yanğınları, atmosfer prosesləri |
| Dəniz gəmilərindəki kameralar, texniki avadanlıq | Okeanın dərin sahələri, dib relyefi, suların axını və xassələri |
| Müşahidə məntəqələri (meteoməntəqələr) | Havanın çirklənməsi, qaz qarışıqları, çayların sululuğu |
| Aerofoto və kosmik şəkillər, kompüter texnologiyası | Dəqiq xəritələrin hazırlanması |
Hər növ məlumat fərqli üsul və avadanlıqla toplanır.
| Ərazi | Qurulan stansiya/mərkəz |
|---|---|
| Dağlıq rayonlar, dəniz və göllər, qorunan ərazilər | Müşahidə məntəqələri və elmi-tədqiqat stansiyaları |
| Antarktida | Elmi-tədqiqat stansiyaları |
| Şimal qütb rayonları | Hərəkət edən (dreyf) buzlar üzərində stansiyalar |
| Moskva, Melburn, Vaşinqton | Ümumdünya Hava Xidmətinin əsas mərkəzləri |
Hər ərazi növü öz təbii şəraitinə uyğun stansiya tələb edir.
- 1Aralığı müəyyənləşdir: Siyahıyaalınma hər 10 ildən bir keçirilir; ilk aparılan il 1999-cu ildir.
- 2Növbəti illəri hesabla: 1999+10=2009, 2009+10=2019, 2019+10=2029; 2029+10=2039 isə 2035-ci ildən sonraya düşür.
- 3Nəticə: 2035-ci ilə qədər daha 3 dəfə (2009, 2019, 2029) siyahıyaalınma keçiriləcək.
- 1Ssenarini oxu: Bir ölkədə insanların miqrasiyasının artması və yaxınlıqdakı okeanda suların çirklənmə səviyyəsi araşdırılmalıdır.
- 2Hər məlumatın mənbəyini tap: Miqrasiya əhalinin dəyişməsi olduğundan dövlətin müvafiq orqanlarının qeydiyyatı ilə, okean suyunun çirklənməsi isə xüsusi texniki avadanlıqla öyrənilir.
- 3Nəticə: Birinci məlumat dövlət orqanlarının qeydiyyatı ilə, ikincisi isə xüsusi texniki avadanlıqla toplanır.
Siyahıyaalınmanın aralığı 5 il deyil, məhz 10 ildir — bu, ən çox qarışdırılan rəqəmdir.
Kosmik aparatlarla öyrənilən proseslər (meşə yanğınları, atmosfer) ilə meteoməntəqələrdə ölçülənləri (havanın çirklənməsi, çayların sululuğu) qarışdırma.
Okeanın dib relyefi dəniz gəmilərindəki kameralarla və xüsusi avadanlıqla öyrənilir — bunu Şimal qütbündəki dreyf-buz stansiyaları ilə qarışdırma, onlar isə iqlim və suyun xassələrini izləyir.
Ümumdünya Hava Xidmətinin üç əsas mərkəzini yadda saxla: Moskva, Melburn, Vaşinqton.
Qaydalar
- 1Sosial-iqtisadi inkişafdakı dəyişiklikləri dövlətin müəyyənləşdirdiyi orqanlar qeydiyyata alır; əhali haqqında məlumatların əsas hissəsi hər 10 ildən bir keçirilən siyahıyaalınma ilə toplanır.
- 2Dünyanın əksər ölkələri haqqında məlumatları BMT və digər beynəlxalq təşkilatlar toplayır.
- 3Kosmik aparatlar, süni peyklər və orbital stansiyalar ətraf mühitin mühafizəsi, havanın proqnozu, meşə yanğınları və atmosfer proseslərinin öyrənilməsində, çirklənmiş ərazilərin izlənməsində və xəritələrin tərtibində istifadə olunur.
- 4Okeanların dərin sahələri və dib relyefi xüsusi texniki avadanlıqlarla, həmçinin dəniz gəmilərində qurulan kameralarla öyrənilir; okeanlarda suların axın istiqamətləri, fiziki-kimyəvi xassələri və çirklənmə səviyyəsi tədqiq olunur.
- 5Müşahidə məntəqələri və elmi-tədqiqat stansiyaları (meteoməntəqələr) dağlıq rayonlarda, dəniz və göllərdə, xüsusi qorunan ərazilərdə qurulur; orada havanın çirklənmə səviyyəsi, qaz qarışıqlarının miqdarının dəyişməsi və çayların sululuğu öyrənilir.
- 6Şimal qütb rayonlarında hərəkət edən (dreyf) buzlar üzərində qurulan stansiyalar ətraf ərazilərin iqlimi və suyunun xassələri haqqında məlumat toplayır.
- 7Ümumdünya Hava Xidmətinin Moskva, Melburn və Vaşinqtondakı əsas mərkəzlərində meteoroloji peyk və stansiya məlumatları təhlil edilir, ümumiləşdirilir və digər ölkələrə ötürülür.
Məşq
7 asan · 7 orta · 7 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir