geo8-1.2· I Coğrafi kəşflərdən tədqiqatlara doğru· ~13 dəq

Coğrafiya elminin inkişafı

Qədim Yunanıstandan Kopernik, Merkator, Humboldt, «Çellencer» və Dokuçayevə qədər coğrafi biliklərin toplanması və elm sahələrinin yaranması.

Qədim Yunanıstan elmi biliklərin vətəni hesab olunur; orada elmlər sistemi vahid ad — fəlsəfə adı altında birləşmişdi. Coğrafiya ilkin dövrlərdə təsviri xarakter daşımış, məlum ərazilərin təbiətini, relyefini, iqlim şəraitini və su obyektlərini təsvir etməklə kifayətlənmişdir; bu təsvirlərdə xalqların məşğuliyyəti, adət-ənənələri və şəhərlər haqqında məlumatlar iqtisadi coğrafiyanın ilkin inkişaf mərhələsi sayılır. B.e.ə III əsrdə Eratosfen Yerin ölçülərini hesablamış, Hipparx isə Yerin öz oxu və Günəş ətrafında fırlanmasını, iqlimin Günəşin üfüqdə hündürlüyündən asılı dəyişməsini söyləmişdir. Orta əsrlərdə Nikolay Kopernik 1543-cü ildə heliosentrik sistem nəzəriyyəsini irəli sürmüşdür. Böyük Coğrafi kəşflər kartoqrafiyanın inkişafında yeni mərhələnin əsasını qoydu; kartoqraf Herard Merkator xəritələri toplu halında hazırlayıb «Atlas» adlandırdı. XIX əsrin əvvəlində A.Humboldtun Cənubi Amerika səfərindən sonra iqlimşünaslıq və bitki coğrafiyası, 1872-1876-cı illərdə «Çellencer» gəmisinin səyahətindən sonra okeanoqrafiya, V.Dokuçayevin Şərqi Avropa düzənliyindəki tədqiqatlarından sonra torpaq coğrafiyası formalaşdı. 1760-cı ildə M.Lomonosov «iqtisadi coğrafiya» terminini elmə gətirmiş, bu sahə sonradan iqtisadi və sosial coğrafiya adlanmışdır.

📌Nümunə

Məsələn: torpaq coğrafiyası elmi V.Dokuçayevin Şərqi Avropa düzənliyində apardığı tədqiqatlardan sonra, XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəlində yaranmışdır.

Əsas terminlər

Fəlsəfə — Qədim Yunanıstanda bütün elmlər sistemini birləşdirən vahid ad.
Heliosentrik sistem — Nikolay Kopernikin 1543-cü ildə irəli sürdüyü, planetlərin Günəş ətrafında fırlandığını əsaslandıran nəzəriyyə.
Atlas — Herard Merkatorun xəritələri toplu halında hazırlayıb 1595-ci ildə çap etdirdiyi məcmuə.
Okeanoqrafiya — «Çellencer» gəmisinin 1872-1876-cı illərdəki tədqiqat səyahətindən sonra sürətlə inkişaf edən, okeanları öyrənən elm sahəsi.
Torpaq coğrafiyası — V.Dokuçayevin Şərqi Avropa düzənliyindəki tədqiqatlarından sonra, XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəlində yaranan elm sahəsi.
İqtisadi və sosial coğrafiya — M.Lomonosovun 1760-cı ildə elmə gətirdiyi «iqtisadi coğrafiya» termininin sonrakı adı; sənaye, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat, əhali və regionların coğrafiyasını əhatə edir.
Coğrafiya elminin inkişafında əsas mərhələlər
Alim/hadisəTöhfəİl/dövr
EratosfenYerin ölçülərini hesabladıb.e.ə III əsr
HipparxYerin fırlanmasını və iqlimin Günəşdən asılılığını söylədiqədim dövr
Nikolay KopernikHeliosentrik sistem nəzəriyyəsini irəli sürdü1543
Herard MerkatorXəritələri Atlas kimi topladı1595
M.Lomonosovİqtisadi coğrafiya terminini elmə gətirdi1760
A.HumboldtCənubi Amerika səfərindən sonra iqlimşünaslıq və bitki coğrafiyası formalaşdıXIX əsrin əvvəli

Qədim dövrdən XIX əsrə qədər coğrafiya elminin inkişafındakı əsas mərhələlər.

Konkret tədqiqatdan yaranan elm sahələri
Elm sahəsiYarandığı tədqiqatDövr
İqlimşünaslıq və bitki coğrafiyasıA.Humboldtun Cənubi Amerika səfəriXIX əsrin əvvəli
Okeanoqrafiya«Çellencer» gəmisinin səyahəti1872-1876
Torpaq coğrafiyasıV.Dokuçayevin Şərqi Avropa düzənliyindəki tədqiqatıXIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəli
KartoqrafiyaBöyük Coğrafi kəşflər, yeni ərazilərin xəritəyə köçürülməsiBöyük Coğrafi kəşflər dövrü

Hər elm sahəsi konkret bir səfər və ya tədqiqatdan sonra formalaşmışdır.

✎Kopernikin nəzəriyyəsi ilə Merkatorun Atlası arasındakı il fərqini hesabla
  1. 1Tarixləri müəyyənləşdir: Kopernik heliosentrik nəzəriyyəni 1543-cü ildə irəli sürmüş, Merkator isə Atlasını 1595-ci ildə çap etdirmişdir.
  2. 2Fərqi hesabla: 1595 - 1543 = 52 il.
  3. 3Nəticə: Merkatorun Atlası Kopernikin nəzəriyyəsindən 52 il sonra nəşr olunmuşdur.
✎Lomonosovun termini ilə Merkatorun Atlası arasındakı il fərqini hesabla
  1. 1Tarixləri müəyyənləşdir: Merkator Atlasını 1595-ci ildə çap etdirmiş, Lomonosov isə iqtisadi coğrafiya terminini 1760-cı ildə elmə gətirmişdir.
  2. 2Fərqi hesabla: 1760 - 1595 = 165 il.
  3. 3Nəticə: Lomonosov terminini Merkatorun Atlasından 165 il sonra elmə gətirmişdir.
🚫Tez-tez səhv

Hipparx ilə Kopernik qarışdırılır: Hipparx qədim dövrdə Yerin fırlanması fikrini söyləmiş, Kopernik isə Orta əsrlərdə, 1543-cü ildə bunu heliosentrik sistem nəzəriyyəsi kimi əsaslandırmışdır.

⚠️Diqqət

Yerin ölçülərini hesablayan Eratosfen ilə Yerin fırlanmasını söyləyən Hipparxı qarışdırma — hər ikisi ayrı-ayrı töhfələrdir.

🚫Tez-tez səhv

Okeanoqrafiya ilə torpaq coğrafiyasının yaranma tarixləri qarışdırılır: okeanoqrafiya «Çellencer» gəmisindən (1872-1876) sonra, torpaq coğrafiyası isə Dokuçayevdən sonra, XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəlində yaranmışdır — okeanoqrafiya əvvəldir.

💡Qeyd

Xronoloji sıranı yadda saxla: Eratosfen (b.e.ə III əsr) → Kopernik (1543) → Merkator (1595) → Lomonosov (1760) → Humboldt (XIX əsrin əvvəli) → Çellencer (1872-1876) → Dokuçayev (XIX əsrin sonu).

Qaydalar

  1. 1Qədim Yunanıstan elmi biliklərin vətəni sayılır; orada elmlər sistemi vahid ad altında — fəlsəfə adı altında birləşmişdir.
  2. 2B.e.ə III əsrdə Eratosfen Yerin ölçülərini hesablamışdır.
  3. 3Hipparx Yerin öz oxu və Günəş ətrafında fırlanmasını, iqlimin Günəşin üfüqdə hündürlüyündən asılı olaraq dəyişməsini söyləmişdir.
  4. 4Orta əsrlərdə Nikolay Kopernik 1543-cü ildə heliosentrik sistem nəzəriyyəsini irəli sürmüşdür.
  5. 5Herard Merkator tərtib etdiyi xəritələr toplusunu Atlas adlandırmış, bu toplu 1595-ci ildə çap olunmuşdur.
  6. 6A.Humboldtun Cənubi Amerika səfərindən sonra iqlimşünaslıq və bitki coğrafiyası, Çellencer gəmisinin tədqiqatından sonra okeanoqrafiya, V.Dokuçayevin araşdırmalarından sonra torpaq coğrafiyası elmləri yaranmışdır.
  7. 71760-cı ildə M.Lomonosov iqtisadi coğrafiya terminini elmə gətirmişdir.
  8. 8İqtisadi-sosial coğrafiya sənaye, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat, əhali və regionların iqtisadi-sosial coğrafiyası olmaqla beş sahəyə ayrılır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq